Mijn boekenkast (deel 3)

Spoorzoeken

Beknopt overzicht van de Nederlandse spoor- en tramwegbedrijven. Samengesteld door J.W. Sluiter. Tweede herziene druk. In opdracht van de NVBS uitgegeven door Brill, Leiden 1967. Met twee losse kaarten.

Deel 1 in de boekenreeks van de NVBS.

Overzicht van de Nederlandse spoor- en tramwegbedrijven. Samengesteld door J.W. Sluiter e.a. Derde, geheel herziene en uitgebreide druk. In opdracht van de NVBS uitgegeven door Stichting Matrijs, Utrecht 2002. ISBN 9053452249. Informatie over alle spoor- en trambedrijven die in Nederland bestaan of hebben bestaan. Van alle lijnen worden een aantal belangrijke gegevens genoemd. Bij lijnen die in bezit zijn geweest van verschillende maatschappijen, moet je soms flink zoeken om alle informatie bij elkaar te vinden. Een omissie is ook het ontbreken van een overzicht van de stations en haltes die langs de diverse lijnen liggen of hebben gelegen.

Overzicht geografische verkortingen. Uitgave van de Nederlandse Spoorwegen, waarin alle geografische verkortingen zijn opgenomen die tussen 1921 en 1987 zijn gebruikt. Geografische verkortingen stammen uit de tijd dat de communicatie plaatsvond per telegraaf. Het overseinen van "hvs" met behulp van morse gaat nu eenmaal sneller dan "hilversum". In het boekje staan alleen geografische verkortingen, dus ontbreken bijvoorbeeld mcn (machinist), hc (hoofdconducteur) en hgb (hoofdgebouw).

Klik hier voor een overzicht.

Spoortocht langs oude en nieuwe NS-stations. Door Marinus Vermooten en Teun Smit. Uitg. De Kempen Pers. De serie bestaat uit drie delen: Brabant-Limburg-Zeeland (1987, ISBN 9070427443), Noord- en Zuid-Holland en Flevoland (1989, ISBN 907042763X), Utrecht-Gelderland (1991, ISBN 9070427680). Drie kloeke boeken, op deze plaatjes lijken ze klein.

Fietsen en wandelen langs oude spoorwegen in Nederland. Alexander Artz, Uitg. Elmar, 2001. ISBN 9038910452. Ik ben geen wandelaar, en fietsen doe ik ook niet zo graag. Alleen de spoorlijn Bilthoven-Zeist heb ik weleens verkend.

Zie ook mijn verslag van een fietstocht Bilthoven-Driebergen.

Spoorzoeken. Langs de littekens van een tijdperk. Door Kees Volkers. Europese Bibliotheek, Zaltbommel 2003 (2e verbeterde druk), ISBN 9028836594. De auteur beschrijft twintig voet- en fietstochten langs voormalige spoorlijnen in Nederland. Zeventien tochten waren eerder beschreven in de Volkskrant. Daarnaast zijn enkele informatieve hoofdstukken opgenomen, met onder andere tips over het spoorzoeken in de praktijk.

De spoorlijnen zijn: Amersfoort-Kesteren, Tilburg-Baarle-Nassau, Bilthoven-Zeist, Den Bosch-Drunen, Drunen-Geertruidenberg, Santpoort Noord-IJmuiden, De Klinge-Terneuzen, Assen-Stadskanaal, Apeldoorn-Vaassen, Vaassen-Hattemerbroek, De IJzeren Rijn, Nieuwersluis-Aalsmeer, Boxtel-Uden, Uden-Gennep, Winterswijk-Neede, Leeuwarden-Dokkum, Nijmegen-Kleef, Zevenaar-Kleef, Amsterdam: de laatste havensporen, Enschede-Boekelo/Ahaus/Oldenzaal.

Sporen van bedrijvigheid. Blik op Utrechts industrieel verleden. Door Kees Volkers. Uitg. Stichting Matrijs, Utrecht 1985.

Kees Volkers schreef ook het boek Wandelen over de Bierkaai.

Spoorwegen, toevluchtspoord voor plant en dier. Door A. Koster. Stichting Uitgeverij Koninklijke Nederlandse Natuurhistorische Vereniging (KNNV), 1991. ISBN 9050110452.

Arie Koster heeft tien jaar lang beroepshalve studie kunnen maken van de natuur langs het spoor. Het is niet overdreven om van "natuur" langs het spoor te spreken. Uit dit boek blijkt dat die natuur flink meetelt als het om waardevolle soorten en vegetaties gaat. Daarom zijn ook beschermende maatregelen nodig. De Nederlandse Spoorwegen werken hier ook aan mee.

Zie ook de thema's Trein & plant en Trein & dier.

Nederland. Uitgegeven door de Mij. tot Expl. van Staatsspoorwegen in 1915. Zwartwitfoto's van mooie plekjes in Nederland. Met ingeplakte plaatjes in kleur waarop het toenmalige spoorwegnet is aangegeven; de lijnen van de SS (incl. NCS en NBDS) natuurlijk duidelijker dan die van concurrent HIJSM. Het omslag is grauw en saai, vandaar dat ik maar een binnenpagina heb gekopieerd.

NS Kalender 1931. Uitgegeven door de Nederlandsche Spoorwegen (N.V. Maatschappij tot Exploitatie van Staatspoorwegen en N.V. Hollandsche IJzeren Spoorweg-Maatschappij, beide te Utrecht). Voorin staan adressen van afdelingen, reisbureaus en agentschappen van de spoorwegen. Vervolgens zijn er per week twee pagina's beschikbaar, waarop steeds een aspect van de dienstverlening aan de orde komt, met een foto. Op vrijdag rijden er veewagens van Leeuwarden naar alle uithoeken van het land. Uw koeien worden 8 uur later afgeleverd in Enschede.

Uitstapjes door Nederland. Uitgegeven door C.J. van Doorn, Delft. 18e jaargang 1935. Toeristische gids, met uitgebreide informatie over het reizen per spoor. Maar de welgestelden konden ook het vliegtuig nemen: de K.L.M. vloog twee keer per dag van Amsterdam naar Groningen, naar Twente, naar Knocke (via Rotterdam, Haamstede en Vlissingen) en naar Brussel (via Rotterdam en Eindhoven).

Ons land van de trein uit gezien. Met 27 reproducties naar foto's en tekeningen. Door C.A. Kruis. Uitgeverij Mouton & Co, 's-Gravenhage, 1950. Je zit in de trein en verveelt je wat. Dit boek helpt je om je treinreis te beschouwen als het kijken naar een natuurfilm. 180 pagina's volzinnen. Er komt geen trein in voor.

Bradshaw's Continental Guide. August 1914. Herdruk van Bradshaw's Continental Guide, for Travellers Through Europe. David & Charles Reprints, 1972. ISBN 0715355090.

Dienstregelingen en nuttige tips voor de reiziger anno 1914. Dikke pil van 584 pagina's. De pagina's 585 t/m 712, onder andere met kaarten, zitten er helaas niet bij. Ook advertenties zijn weggelaten. Die zitten wel in vergelijkbare uitgaven van augustus 1887, april 1910 en juli 1938. Deze maandelijkse gidsen van Bradshaw verschenen van 1847 tot 1939.

Meer buitenlandse spoorboekjes.

Metrokaarten van de wereld. Door Mark Ovenden. Uitgeverij Terra Lannoo, Arnhem 2006. ISBN 9058975835.

Vroeger werden kaarten zo veel mogelijk op schaal getekend. Dat is veranderd onder invloed van het beroemde ontwerp dat Harry Beck in 1933 maakte voor de plattegrond van de Londense metro. Duidelijkheid staat voorop, de schaal is niet meer doorslaggevend. Dat maakt het mogelijk om in gebieden waar veel stations dicht bij elkaar liggen de kaart duidelijker te maken. De keerzijde hiervan is dat het bijvoorbeeld in Londen gebeurt dat toeristen een ingewikkelde reis per metro maken, tussen twee stations die op een minuut lopen van elkaar verwijderd zijn. In dit boek worden honderden voorbeelden gegeven van kaarten die in de stijl van Harry Beck zijn gemaakt. Zie ook het thema Spoorkaarten.

Das Berliner U- und S-Bahnnetz. Door Alfred B. Gottwaldt. Uitg. Transpress, 2007. ISBN 9783613713048. Eine Geschichte in Streckenplänen von 1888 bis heute.

Berlijn kende aanvankelijk alleen een flink aantal kopstations, van elkaar beconcurrerende spoorwegmaatschappijen. Om goederen en militair materieel te kunnen overbrengen, werden deze stations door middel van een ringlijn met elkaar verbonden. Twee van de vier sporen van deze ringlijn zijn het domein van de S-Bahn (Stadtschnellbahn). Dwars door de stad, van oost naar west, loopt ook een spoorlijn, met roemruchte stations als Berlin Zoo en Alexanderplatz. Behalve de S-Bahn is er de U-Bahn, die grotendeels ondergrons loopt. In dit boek wordt de geschiedenis van Berlijn beschreven aan de hand van de ontwikkeling van deze twee netten, inclusief de bijzondere periode waarin Berlijn in twee zones was verdeeld.

Atlas zur Eisenbahngeschichte. Deutschland, Österreich, Schweiz. Hans-Henning Gerlach. Orell Füssli Verlag, 1986. ISBN 3280013909.

Atlas van de tramwegen in Nederland. Uitgevers Wyt, Rotterdam 1973. ISBN 9060075285. Aanvulling op de 31 delen van de serie Trams en tramlijnen.

Klik hier voor een deel van de inhoud (vier kleurenkaarten).

Fotografie

How to Photograph Trains. J.D. Mills. Fountain Press, London 1957. Prachtig boekje met aanwijzingen voor het fotograferen van treinen: welke camera's, films, filters zijn het meest geschikt, hoe zet je een stoomtrein het mooist op de foto, en waar kun je in Engeland de beste treinenfoto's maken? Met uiteraard fraaie foto's, bijvoorbeeld van een locomotief die tijdens de rit water neemt vanuit een tussen de rails gemonteerde trog. Dankzij de voor die tijd zeer moderne kleinbeeldcamera kon de fotograaf van deze trein wel drie actiefoto's maken.

Zie ook mijn fotografeertips.

How to Photograph Aircraft. Peter Shephard. Fountain Press, London 1960.

How to Photograph Boats. Jack H. Coote. Fountain Press, London 1958.

The Last Steam Railroad in America. Foto's van O. Winston Link, tekst Thomas H. Garver. Uitg. Abradale Press, New York, 2002. ISBN 0810982013.

Steam Steel & Stars. America's Last Steam Railroad. Foto's van O. Winston Link, met teksten van Tim Hensley en Thomas H. Garver. Uitg. Harry N. Abrams, New York, 1994. ISBN 0810925877.

Railroad 1993 Calendar. Dertien foto's van O. Winston Link. Uitg. Plaizier, Brussel.

Van 1955 tot 1960 legde deze fotograaf de laatste stoomlocs vast die op de Norfolk & Western Railway dienst deden. Het spectaculairst zijn de foto's die hij 's nachts maakte. Daarvoor gebruikte hij een zelfgebouwde flitsinstallatie, waarbij vele tientallen flitslampen tegelijk werden gebruikt voor één foto. Samen met een assistent was hij uren bezig om alles in de goede positie te brengen. En dan was het wachten totdat de trein reed op de plek die hij van tevoren had bedacht. Vaak schakelde hij ook spoorwegpersoneel of de lokale bevolking in om te dienen als figurant. Klik hier voor meer.

Vom Zauber der Züge. Eine Reise durch die Nacht in Bildern und Musik. Door Axel Zwingenberger. JA/NEIN Musikverlag, 2000. ISBN 3926398027.

Fotografisch stuntwerk, geïnspireerd op het werk van O. Winston Link, maar dan in kleur en met Duitse stoomlocomotieven. Axel Zwingenberger is boogie woogie-pianist. Zijn hobby is het 's nachts fotograferen van rijdende stoomtreinen. In het boek staan ruim tweehonderd grote foto's. In het tweede deel van het boek wordt van elke foto uitgelegd hoe deze tot stand is gekomen.

Bij het boek zitten twee cd's: een met stoomgeluiden, en een met boogie woogie-muziek onder de titel "Blues entlang des Schienenstrangs". Plus een boekje met de bladmuziek van het door Axel Zwingenberger gecomponeerde nummer "Thundertrain". Boogie woogie moet toevallig jouw dingetje zijn, maar je koopt dit boek natuurlijk vanwege de foto's.

Verhalen, reizigerservaringen

Railroad Stories. Spannende en romantische verhalen, gedrukt op goedkoop krantenpapier. Maandelijkse uitgave van de Frank. A. Munsey Company, New York. Dit exemplaar is uit november 1935, en kostte toen 15 dollarcent.

De D204, radiovertellingen. Door G. Westra Mzn, met bandtekening en illustraties van W.A. Engel. Uitgave M. Stenvert & Zoon, Meppel. Spannende avonturen op en rond trein D 204. Deze "radiovertellingen" zijn geschreven voor 1934, het boek is daarna verschenen. Dit valt op te maken uit een voetnoot: "Sinds juli 1934 is dat in ons land veranderd. Nu vertoont een veilig signaal in de avonduren een groen licht". Voor die tijd had groen de betekenis langzaam rijden, en wit licht de betekenis veilig. Dit kon gevaar opleveren, want een rood sein waarvan het glas was gebroken gaf dus wit licht.

Ik bezit twee uitvoeringen: met harde kaft (links) en met zachte kaft. Het binnenwerk is identiek.

Henry the Green Engine door Rev. W. Awdry, illustraties door C. Reginald Dalby. Uitg. Heinemann, Londen 1951 (herdruk 1990). Dit is de oerversie van de Thomas-verhalen.

Bekijk mijn hele collectie Thomas the Tank Engine.

Bericht aan de reizigers. Boekenweekgeschenk 1975. Verhalen en gedichten met het onderwerp reizen als thema. De titel van het boekje is die van een ritmisch niet helemaal lekker lopend gedicht van Jan van Nijlen, dat begint met de regels: Bestijg den trein nooit zonder uw valies met droomen / Dan vindt ge in elke stad behoorlijk onderkomen.

Soms is een boek zo gek nog niet. Samengesteld door C. Buddingh' in opdracht van de Nederlandse Spoorwegen. ISBN 9090001352. Uitgegeven in 1980. De titel van dit boekje verwijst naar de reclameleus van de NS in die tijd: soms is de trein zo gek nog niet. Met verhalen van onder andere Simon Carmiggelt, S. Montag en Bob den Uyl. Het prachtige verhaal van Bob den Uyl staat ook in het hieronder beschreven boekje.

Een eigenaardige taxirit. En negen andere reisverhalen voor op de achterbank. Boekje dat in 2000 verscheen ter gelegenheid van het 10-jarig bestaan van Treintaxi. Het openingsverhaal is geschreven door de onvermijdelijke Yvonne Kroonenberg, maar er staan ook zeer aardige verhalen in. Bijvoorbeeld van Bob den Uyl, over zijn reiservaringen in "Donker Spanje". Onder andere over de Talgo, die wel sneller is dan de gewone Rapido, maar waarvan de reiswinst meer dan teniet wordt gedaan door de chaos aan het eindpunt, als de reizigers hun koffers uit het bagagerijtuig terug willen krijgen.

Het reizen vereist sterke zenuwen. Selectie uit het werk van "de koning van de sombere humor". De boeken van Bob den Uyl (1930-1992) zijn al lang uitverkocht. In de zomer van 2004 kon ik aan mijn collectie een nieuw exemplaar toevoegen. Bij uitgever Thomas Rap verscheen een bundel met reisverhalen. ISBN 906005514.

Op het omslag de halte Visvliet tussen Groningen en Leeuwarden. In 1989 zat Bob den Uyl in de trein, en verheugde zich op het weerzien met het stationsgebouwtje van Visvliet. Hoewel dat niemand in de weg stond, bleek het te zijn vervangen door "een miezerig, transparant tramhuisje". Iedereen dacht dat het gebouwtje op de monumentenlijst stond, maar dat bleek niet zo te zijn. Als een dief in de nacht heeft NS het gesloopt. De halte Visvliet is in 1991 opgeheven.

In het kader van een boekenweek zat ik in de trein van Leeuwarden naar Groningen en verheugde me al bij voorbaat op het stationsgebouwtje van Visvliet. Voor mensen die niet in noordelijke streken bekend zijn zeg ik erbij dat dit stationnetje eenzaam temidden van de weilanden staat en bij nadering voor je oprijst als een surrealistisch bouwwerk, bij het zien waarvan de mond openvalt van de schoonheidservaring. Het dorp Visvliet zelf is niet te zien, dat ligt aan de horizon verscholen achter een groepje bomen, en het verband tussen dorp en station dringt zich hierdoor niet direct op. Alles bijeen een unieke plek.

In Groningen aangekomen belde ik op het station direct naar een kennis bij het grootste dagblad aldaar. 'Wist jij', zei ik, 'dat het stationnetje van Visvliet afgebroken is?' 'Ja', antwoordde hij somber, 'stiekem in een razend tempo gesloopt'. Ik vloekte. 'Maar het stond toch op de monumentenlijst', riep ik weer. 'Ha!' zei hij steeds bitterder, 'dat dacht iedereen. Daarom was niemand erop verdacht. Maar toen we die lijst 's doorkeken bleek dat het er niet op stond.' Er volgde een stilte. 'Dit is een groot verlies voor heel Nederland,' zei ik toen, waarna we een tijd en een etablissement afspraken om het gebeurde nog eens grondig te bespreken.

Gids voor het nieuwe reizen. Boekje met tips over hoe je goed kunt leven zonder eigen auto. Een van de alternatieven is natuurlijk het openbaar vervoer. Met medewerking van o.a. ROVER. Uitgegeven door Unieboek, Bussum 1983. ISBN 9026948360.

Komen & gaan. Een week scharrelen rond Gare du Nord. Door Youp van 't Hek. Uitg. Thomas Rap, Amsterdam 2004. ISBN 9060054725.

Wie met een ruitjesbroek in de zaal gaat zitten bij Youp van ‘t Hek, weet dat hij door de meester te grazen zal worden genomen. Om het over Lada-rijders en Buckler-drinkers maar niet te hebben. Grijze burgermannetjes die op een suf kantoor werken. Af en toe dromen ze daar over hun jeugd, toen ze nog idealen hadden. In bed liggen ze naast de vrouw waar ze al een eeuw mee zijn getrouwd en die inmiddels zo gepassioneerd is als een koelkast. Soms gaan ze uit eten. Dan hebben ze elkaar urenlang niets te vertellen.

Als je zo’n leven leidt, dan kun je net zo goed dood zijn. Pak toch de trein naar Parijs! Zoek met je jonge vriendin een hotelletje bij de Champs-Elysées en bedrijf met haar dagenlang de liefde! Rode wijn! Leef! Geniet! En wat doet Youp zelf? Die gaat na zijn voorstelling in Breda vreemd met een uitgewoond tandartsteefje.

Op zondag 13 maart 2005 mocht je op vertoon van het Boekenweekgeschenk gratis met de trein (2e klas). Ik ben lekker thuis gebleven, maar er hebben heel wat mensen in de trein gezeten met Zomerhitte van Jan Wolkers bij de hand. Terwijl de passagiers aan de overkant een kijkje werd gegund op de billen van Karina Wolkers, kwamen de lezers aan hun trekken met het verhaal over een meneer die op het naaktstrand kennis maakt met een jonge vrouw die wel haar schaamhaar maar niet haar oksels heeft geschoren. Flaptekst: "Zomerhitte is een Wolkers pur sang, waarin alle elementen uit zijn rijke oeuvre terugkeren: liefde en dood, kunst en religie, natuur, noodlot en geweld. Een verhaal vol suspense en intrige, in exuberante stijl." Er komen alleen niet zo veel treinen in voor.

Jan Wolkers is in oktober 2007 overleden. Zomerhitte is in dat jaar verfilmd, met Sophie Hilbrand in de vrouwelijke hoofdrol.

De Zephyr. Een treinreis door Amerika. Door Henry Kisor. Uitgeverij Atlas, 1995. ISBN 9025412939.

De Zephyr is een "cruiseschip op rails". Met vijfhonderd mensen aan boord reist hij in eenenvijftig uur een half continent over, van Chicago naar San Francisco. De auteur heeft ongeveer 360 pagina's nodig om deze reis te beschrijven. Terloops komen we erachter dat hij doof is; dat belet hem niet om gesprekken met passagiers en treinbemanning te voeren. Lekker leesboek.

The Poetry of Railways. Edited by Samuel Carr. Batsford, London, 1978. ISBN 0713402229.

Hurrah! For the mighty engine,
As he bounds along his track:
Hurrah! For the life that is in him,
And his breath so thick and black;
And hurrah for our fellows, who in their need
Could fashion a thing like him –
With a heart of fire, and a soul of steel,
And a Samson in every limb.
– Alexander Anderson (1845-1909)

Zie ook het thema Trein & kunst.

Ik vind het niet vervelend om per trein te reizen, maar sommige mensen maken er echt werk van!

De laatste stoomlocomotief. Verhalen en gedichten over de locomotief. Uitg. De Bezige Bij, 1996. ISBN 9023435192. Diverse auteurs, waaronder Dickens, W.F. Hermans, Theroux, Jules Verne. Op het omslag twee door Henry Dreyfuss gestylde locomotieven van de New York Central System, die de 20th Century Limited trokken tussen New York en Chicago.

De treinreiziger. Door Christopher Portway. Uitg. BZZTôH, 2001. ISBN 9055019038. Verslag van de treinreizen die de auteur maakte door de hele wereld. (Ik bezit ook een pocket-editie met dezelfde titel, waarin de helft van de verhalen staat.)

De grote spoorwegcarrousel. Door Paul Theroux. Uitg. Arbeiderspers, Amsterdam, 1989 (5e druk). ISBN 9029548835. Verslag van een vier maanden durende reis door Azië.

De mooiste treinreizen van de wereld. Sterpocket. ISBN 9046410056. Met verhalen van onder andere Michael Palin, die we kennen van Monty Python en van zijn reisprogramma's op tv.

Op doorreis. Belevenissen van een treinverslaafde. Door Lisa St. Aubin de Terán. Rainbow Pocket, 1992. ISBN 9041711155. (geen foto)

Excuses voor het ongemak. Dagboek van een treinreiziger. Door Kees Volkers, zelfstandig journalist. Uitg. Aprilis, Zaltbommel 2003. ISBN 9059940229. De auteur hield van juli 2002 tot en met juli 2003 een dagboek bij over zijn belevenissen in het openbaar vervoer. Zijn eigen ervaringen vergelijkt hij daarbij met de berichtgeving in de media. Voor doorgewinterde openbaarvervoergebruikers zoals ik levert dit vermakelijke en herkenbare beelden op.

Hier volgt een mededeling! Door Wouter Klootwijk. OV-m Uitgeverij, Utrecht 2000. Geen ISBN. Bundeling van columns die Wouter Klootwijk heeft gschreven in het vakblad OV-magazine over zijn ervaringen met het openbaar vervoer in Nederland. Hij blijft zich verbazen en schrijft daar op een zeer geestige manier over.

Op het omslag loopt mijn favoriete journalist door de stationshal van Amersfoort.

In plaats van nachtrust en zeven andere verhalen. Uitgegeven door de NS ter gelegenheid van het tienjarig bestaan van het Nachtnet in 1996. In verband hiermee reed in september 1996 iedere zaterdag een speciale fessttrein. In het boekje staan verhalen van Frans Kusters, Herman Pieter de Boer, Karen Blixen, Gerrit Komrij, Ina van der Beugel, Remco Campert, Truman Capote en Midas Dekkers.

Het aardigste verhaal is “De nachtvlinder” van Midas Dekkers. Hierin beschrijft hij hoe Moeder Natuur ervoor heeft gezorgd dat de aarde efficiënt wordt gebruikt, doordat de dieren in ploegendienst werken. Als de dagvlinder gaat slapen, dan wordt de nachtvlinder actief. Alleen de mensen hebben hier weinig van begrepen. Steden en dorpen liggen ‘s nachts stil. Fabrieken zijn verlaten, peperdure wegen blijven ongebruikt. Slapen moet op de van hogerhand vastgestelde tijden. Om half twaalf draait Vader Staat de televisie uit. Winkels zijn dan al dicht. Alleen het café is nog open, maar om één uur komt ook daaraan een eind. Wie vroeg op wil staan, moet een auto hebben, want treinen en bussen rijden ‘s nachts niet. Toch zijn er veel mensen op de nacht gebouwd. Zij slepen zich van ochtendhumeur naar ochtendhumeur. ‘s Nachts dromen ze van een maatschappij waarin na middernacht meer beroepen mogelijk zijn dan die van inbreker, souteneur of bakker.

Stoom. Door Willem van Toorn. Uitg. Querido, Amsterdam 2005. ISBN 9021484757. Flaptekst:

"Het is 1882. Maarten Corbelijn is één jaar oud als zijn vader door diens eigen rangeerlocomotief wordt doodgereden. Zijn moeder krijgt daardoor geen pensioen van de Staatsspoorwegen. Het zware wisselwachtersbaantje kan ze niet aan en ze wordt dienstbode in de villa van meneer Van Duuren van de steenfabriek. Zo maakt Maarten voor het eerst van dichtbij kennis met een andere sociale klasse. Zijn moeder probeert hem bij de treinen weg te houden, maar de stoom en het staal blijven trekken. Na jaren op de vaart wordt de slimme Maarten pakhuisbediende aan het Entrepotdok in Amsterdam. Al snel wordt hij gekozen tot opvolger van de oude ijkmeester en gaat hij per trein het land door om schepen te ijken. Maarten lijkt een 'meneer' te worden. Maar zijn oude schoolvrienden Henk van Esch, inmiddels élève-machinist, en Jacob Amstel, onderwijzer derde klasse, vertellen hem over de socialistische partijbijeenkomsten met toespraken van Herman Gorter en Henriëtte Roland Holst. Als in 1903 de spoorwegstaking uitbreekt moet Maarten kiezen waar hij bij hoort: bij de bazen of bij de nieuwe wereld van de arbeiders."

Tram, metro, lokaalspoor

Bussen, auto's, schepen

Buses and Trolleybuses before 1919. David Kaye. Blandford Press, London 1972. ISBN 0713705655.

Buses and Trolleybuses 1919-1945. David Kaye. Blandford Press, London 1970.

Buses and Trolleybuses since 1945. David Kaye. Blandford Press, London 1968.

Met veel kleurenfoto's of ingekleurde oude foto's. De toelichtende teksten zijn in aparte katernen opgenomen, maar dit was bij Blandford Press een manier om de prijs van zijn boeken te drukken.

Zie ook afscheid van de Routemaster.

Trolleys in Arnhem. Serie 101-136, serie 137-143. Door Johan Buurman. Hameland Pers, 1986. ISBN 9070812304. Na de Tweede Wereldoorlog besloot men om het verwoeste Arnhemse trambedrijf niet weer op te bouwen, maar om over te stappen op trolleybussen. In dit boekje wordt de geschiedenis van het trolleybedrijf beschreven, alsmede de eerste series bussen. Een van deze bussen, de 101, is nog steeds bedrijfsvaardig. In Nederland hebben ook Nijmegen en Groningen een trolleybusbedrijf gehad.

Per ATO en spoor. 20 jaar omstreden autobushistorie. Door Jan Erik Grunveld. Uitg. Matrijs, Utrecht 1987. ISBN 9070482533. Dit boek gaat in op de ontwikkeling van het streekvervoer in de jaren 1927-1948. De spoorwegen ondervonden in die jaren heftige concurrentie van de honderden meestal kleine busondernemingen. Het antwoord van de NS was het oprichten - in 1927 - van een eigen busdochter: de Algemene Transport Onderneming, die tot taak kreeg zoveel mogelijke particuliere vervoersondernemingen op te kopen.

Van paardentram tot NBM. Jubileumboek dat in 1954 verscheen ter gelegenheid van het vijfenzeventigjarige bestaan van de N.V. Nederlandse Buurtvervoer Maatschappij te Zeist. Met een voorwoord van Ir. F.Q. den Hollander, President-Commissaris van de NBM. De geschiedenis van dit bedrijf begon in 1879, met een paardentram van Utrecht naar Zeist.

De eeuw van de NBM. In 1993 werd besloten tot een heruitgave van het hierboven genoemde jubileumboek. Uiteindelijk is het een boek geworden over de ontwikkeling van het vervoer in de regio Oost van Centraal Nederland, de maatschappij waarin de NBM inmiddels was opgegaan. Op zijn beurt is Centraal Nederland later onderdeel geworden van Connexxion.

BBA. Oorsprong en ontwikkeling van een Brabants vervoerbedrijf. In 1971 uitgegeven door de Brabantsche Buurtspoorwegen en Autodiensten N.V. "B.B.A." te Breda. De BBA is in 1934 ontstaan uit een fusie van een aantal Brabantse vervoerbedrijven. Aanvankelijk exploiteerde men een uitgebreid tramwegnet, met uitlopers tot Antwerpen. Zoals overal zijn de trams geleidelijk verdrongen door autobussen.

Early Days on the Road. An illustrated History 1819-1941. Lord Montagu of Beaulieu and G.N. Georgano. Universe Books, 1974. ISBN 0876632436.

Fraai boek over de eerste auto's, fietsen en motorfietsen.

Al staat de zee ook hol en hoog.... Fragmenten uit de historie van de reddingstations op Goeree. Door Henk Koppelaar. Uitgave van de Koninlijke Nederlandse Redding Maatschappij, IJmuiden 1998. ISBN 9090118217. Onder andere aandacht voor de reddingboot van Stellendam, waar mijn grootvader en twee van zijn broers op hebben gevaren. Op het omslag Willem de Jager, een van de broers van mijn grootvader Leen de Jager.

Zie ook het thema Stellendam.

Industrieel spoor, locomobielen

Stoom in de Breesaap. De stoomlocomotieven bij Hoogovens. Door C.A. van Lieshout. Uitg. De Alk, Alkmaar 1980. Grote Alk 746. ISBN 9060137469. De geschiedenis van het spoorwegbedrijf bij de Hoogovens in vogelvlucht, eindigend met het in dienst stellen van twee stoomlocs voor het rijden van excursietreinen. Breesaap is de naam van een gehucht dat verdwenen is door de aanleg van het Noordzeekanaal en de Hoogovens. Klik hier voor meer over het spoorwegbedrijf van de Hoogovens (Corus).

Smalspoor in Nederland. Door H. Sluijters. Uitg. De Alk, Alkmaar 1985. ISBN 9060139232. "In dit boek wordt een spoorwegwereld beschreven waarin begrippen als snelheid en uiterlijke schoonheid volkomen onbekend zijn." Aldus de flaptekst van dit aardige boekje. Smalspoor werd vroeger veel gebruikt door aannemersbedrijven, in de grofkeramische industrie (bakstenen en dakpannen), bij veenderijen en voor militaire toepassingen. Tegenwoordig worden daar andere machines gebruikt, waar geen rails voor nodig zijn. Er is in Nederland het een en ander bewaard gebleven, niet alleen bij museumbedrijven maar bijvoorbeeld ook bij de Efteling, waar door Anton Pieck onder handen genomen smalspoorstoomlocjes dienst doen.

Spoorwegmusea, museumorganisaties

Nederlandsch Spoorwegmuseum. "Enkele plaatjes met een kort woord ter inleiding door Henri Asselberghs." Amsterdam, juli 1945.

Op het omslag een werkend model van een "Zeppelin" van de NCS, de latere serie NS 3600.

Het museum werd in 1927 opgericht en was aanvankelijk ondergebracht in een van de hoofdgebouwen van de NS in Utrecht. De collectie omvatte voornamelijk afbeeldingen, documentatie en attributen. In de jaren dertig werden de eerste initiatieven genomen tot behoud van oud spoorwegmaterieel. Als gevolg van de oorlog ging een deel hiervan verloren. Na tijdelijk ondergebracht te zijn geweest in het Rijksmuseum te Amsterdam, kon het museum in 1954 weer terugkeren naar Utrecht. Het werd ondergebracht in het in 1939 gesloten Maliebaanstation. Er was hier veel meer ruimte om de collectie aan het publiek te tonen. Ook kon er nu historisch materieel worden opgesteld.

Het boekje laat een zeer klein deel van de collectie zien, waaronder een demonstratiebaan waarmee de werking van het armseinstelsel werd toegelicht. Op de foto zien we twee DE3-stellen rijden. Deze baan is niet meeverhuisd naar het Maliebaanstation. Daar is een grote andere baan gebouwd, waarmee het lichtseinstelsel werd toegelicht.

Vurig spoor. Een beknopte gids voor bezoekers van het Nederlands Spoorwegmuseum, door Henri Asselberghs. Deze gids is uitgegeven in 1960, zes jaar na de opening van het Spoorwegmuseum aan de Maliebaan. Henri Asselberghs was toen directeur van het museum. Zijn dochter Marie-Anne is later directeur van het museum geworden, na een lange periode waarin dr. F.F. de Bruijn directeur was.

Als water en vuur. Een ontdekkingsreis vol avontuur door het rijk der spoorwegen in heden en verleden. Door Leonard de Vries. Uitgegeven door de Gemeente Utrecht in 1960. Dit boekje werd uitgereikt aan scholieren die in juli 1960 de lagere school verlieten. Met aan het eind een oproep om eens een bezoek te brengen aan het Spoorwegmuseum bij de Maliebaan.

De stoomlocomotieven en de locomotiefmodellen in het Nederlands Spoorwegmuseum. Door J.J. Karskens. Uitgeverij H. Stam, Haarlem 1965.

Trams en treinen in het Spoorwegmuseum. In 1978 door het Spoorwegmuseum uitgegeven gidsje waarin M.A. Asselberghs de langs de perrons opgestelde treinen en trams beschrijft.

Nederlands Spoorwegmuseum. Een wandeling langs de verzameling. Door Marie-Anne Asselberghs. In 1987 uitgegeven door de Stichting Nederlands Spoorwegmuseum en de afdeling In- en Externe Betrekkingen van de NS. De auteur is vele jaren directeur geweest van dit museum, en voert ons in dit fraaie boekje langs de belangrijkste onderdelen van de collectie. Als lid van de Vereniging Vrienden van het Nederlands Spoorwegmuseum heb ik dit boekje gratis gekregen.

Het Nederlands Spoorwegmuseum. Een boekje... Dit boekje werd samengesteld door het Nederlands Spoorwegmuseum, vormgegeven door NS-design, en uitgegeven in 1990.

Museumgids. Dynamisch vormgegeven gids uit 1997, uitgegeven door het Spoorwegmuseum. ISBN 908036701X.

Station Utrecht Maliebaan. Door Lex van Marion. Uitgave van het Spoorwegmuseum ter gelegenheid van het 125-jarig bestaan van het Maliebaanstation in 1999. In dit boekje, gefinancierd door de Vereniging Vrienden van het Nederlands Spoorwegmuseum, wordt de geschiedenis van de Oosterspoorweg door Utrecht en van het station aan de Maliebaan beschreven.

Jaarverslag Nederlands Spoorwegmuseum 2000-2003. De subtitel luidt "Groot onderhoud" en heeft betrekking op de grote verbouwing, waarbij het museum een "herpostionering als attractiemuseum" is toebedacht. Het jaarverslag is op een ik zou haast zeggen "attractieve" manier vormgegeven: het is namelijk tegelijk ook een bouwplaat van De Arend met zijn drie rijtuigen.

Met een valies vol dromen. Fotoboek over de verbouwing van het Spoorwegmuseum te Utrecht. Foto's Jan Lankveld en Gé Dubbeldam, interviews Pieter Webeling. Uitg. Look a Book, 2005. ISBN 9075818262. Het boek bestaat voornamelijk uit (fraaie) foto's. Verder staan er interviews in met de ontwerpers van de vier "Werelden".

Hester Kloosterboer, decorontwerpster bij het NOB, tekende voor Wereld 3. Ze brengt perfect onder woorden wat er fout is aan haar ontwerp: "Dat is het voordeel als je mensen in een karretje zet. Je kunt makkelijk de kijkrichting bepalen. Op de seconde precies regisseer ik wat zij zien, horen en voelen. Zo probeer je de zintuigen zoveel mogelijk te manipuleren." Maar dat is dus wat een museumbezoeker nu juist niet wil, die wil in zijn eigen tempo zijn eigen zintuigen manipuleren.

Denk om uw bagage! Museumgids 2006. Uitgave van het Sporwegmuseum. ISBN 9075818270. Hieronder een "exploded view", een tot bankpasformaat opgevouwen plattegrond van het museum.

De 'Bergkoningin' en de spoorwegen in Nederlands-Indië 1862-1949. Door ir. E. Krijthe. Uitgegeven door het Nederlands Spoorwegmuseum, Utrecht 1983. Dit boekje verscheen naar aanleiding van de komst van de 'Bergkoningin' naar het Spoorwegmuseum. Dit is de bijnaam van een door Werkspoor gebouwde gelede smalspoorstoomlocomotief, die in 1928 in dienst kwam bij de Staatsspoorwegen in Nederlands-Indië. In 1981 werd deze prachtige loc geschonken aan het Spoorwegmuseum (sinds 2005 is de loc verstopt in een kermisattractie). In het boekje wordt ook ingegaan op de geschiedenis van de spoorwegen in Nederlands-Indië tot het jaar 1949, toen het land onafhankelijk werd. Met veel oude foto's en twee losse spoorwegkaarten.

Royal Class. Koninklijk reizen per trein. Door Ben Speet. Uitgeverij Waanders, in samenwerking met het Spoorwegmuseum. Verhalen van reizende koningen, vluchtende keizers, op de trein wachtende prinsen en prinsessen en hun kostbare koninklijke treinen. Koningen en keizers maakten vanaf het prille begin veel en graag gebruik van de spoorwegen. Uiterst luxe treinen vervoerden hen naar alle uithoeken van hun land. De kleine prinses Wilhelmina werd bijvoorbeeld door haar moeder koningin Emma overal mee naar toe genomen, om haar aan het volk te tonen. Maar de trein werd ook gebruikt om privé of in het staatsbelang bevriende koninklijke families te bezoeken. Uitgegeven ter gelegenheid van de tentoonstelling 'Royal Class' in 2010. ISBN 9789040076749.

Klik hier voor meer royalty.

Stoom moet blijven! Jubileumuitgave van het blad Stoomtractie, in 1986 verschenen toen de SSN tien jaar bestond. Met beschrijvingen van alle SSN-machines, hun geschiedenis en de werking. In 2001 verscheen onder dezelfde titel een museumgids, ter gelegenheid van het 25-jarige jubileum van de SSN.

Zie ook het thema Stoomstichting Nederland.

Een stoomtrein voor de miljoenenlijn. Uitgave ter gelegenheid van de heropening van het Miljoenenlijntje door Pieter van Vollenhoven op 8 september 1995.

Zie ook het thema Zuid-Limburgse Stoomtrein Maatschappij.

De Miljoenenlijn 75 jaar. Van zorgenkind tot toeristische parel. Een documentaire in woord en beeld door Michel Dreuw. Uitgegeven door de ZLSM, Simpelveld, juni 2009.

Op 15 juni 1934 werd de spoorlijn tussen Simpelveld en Schaesberg in gebruik genomen. Deze lijn was in eerste instantie alleen voor goederen- en kolenvervoer bedoeld. Het traject van ruim 12 kilometer kreeg door de hoge aanlegkosten (meer dan een miljoen gulden per kilometer) al snel de bijnaam ‘het miljoenenlijntje’. Tegenwoordig maakt dit traject deel uit van de door de ZLSM geëxploiteerde museumlijn.

Dit boek verscheen ter gelegenheid van het 75-jarige bestaan van de Miljoenenlijn.

10 jaar Stibans. Boekje over de activiteiten van de Stichting tot behoud van af te voeren Nederlands spoorwegmaterieel, in eigen beheer uitgegeven in 1989. De Stibans is opgericht in een tijd dat het Spoorwegmuseum weinig belangstelling had voor materieel dat door NS werd afgevoerd. Dankzij de stichting zijn onder andere loc 1010, treinstellen 252 en 273, postrijtuig Pec 1902, Blauwe Engel 41 en houten bagagerijtuig HSM D 1920 van de sloop gered.

Zie ook het thema Stibans.

Stoomtram Hoorn-Medemblik. Uitgegeven door de Stichting tot behoud van stoomtrammaterieel, Hoorn 1979. Beschrijving van het materieel dat de SHM op dat moment in bezit had. Met informatie over het Stoommachine-museum Medemblik.

Stoomtram Hoorn-Medemblik, een levend museum. Redactie P.H. Kiers. Uitgaven Stichting Museum Stoomtram Hoorn, 1988. Geen ISBN.

Zie ook het thema SHM Hoorn-Medemblik.

Museumtrams in Nederland. Door F. van der Gragt. Uitg. Wyt, Rotterdam. Deel 2 uit de serie Trams en tramlijnen. ISBN 9060075129. 1e druk, 1970; 1e bijdruk van de 1e gewijzigde herdruk, 1972.

De Nederlandse museumlijnen (normaalspoor). Door H.F. Enter. Uitg. E.J. Brill, Leiden 1979. ISBN 9004059105. Beschrijving van de normaalsporige museumlijnen die in 1979 bestonden, inclusief de voorgeschiedenis van die lijnen in het normale verkeer. Van deze lijnen is de Stichting Stoomtreinmaatschappij Tilburg-Turnhout inmiddels ter ziele. Andere lijnen zijn er na het verschijnen van dit boekje voor teruggekomen, zoals de STAR en de ZLSM.

Electrische museumtrams in Amsterdam. Ab van Donselaar. Vereniging Rijdend Electrisch Tram Museum (RETM), 1985. In 1988 verscheen een tweede gewijzigde herdruk.

De RETM exploiteert de Electrische Museumtramlijn Amsterdam (EMA). www.museumtramlijn.org

Museumlijnen in Europa. Door Gerard Stoer. Uitg. de Alk, Alkmaar 1980. Grote Alk 742. ISBN 9060137426.

Preserved Steam Railways of Britain. Door Colin Garratt. Blandford Press, 1979. ISBN 0713709782.

Ein Jahrhundert unter Dampf. Die Eisenbahn in Deutschland 1835-1919. DB Museum, 2005. ISBN 3980765210.

Im Dienst von Demokratie und Diktatur. Die Reichsbahn 1920-1945. DB Museum, 2004. ISBN 3980765229.

Auf getrennten Gleisen. Reichsbahn und Bundesbahn 1945-1989. DB Museum, 2001. ISBN 3980765237.

Catalogus van het museum in Nürnberg. Er moeten nog twee delen verschijnen: een deel waarin de geschiedenis vanaf 1989 wordt beschreven, en een afsluitend deel met onder andere een register. Te koop via www.bahnshop.de.

Verkehrsmuseum Nürnberg. Door Dr. Walter Panofsky. Uitgave uit circa 1961. Het museum heet tegenwoordig het Deutsche Bahn Museum (DB Museum).

Züge, Loks und Leute. Eisenbahngeschichte in 33 Stationen. Door Alfred Gottwaldt. Stiftung Deutsches Technikmuseum, 2009. ISBN 9783980160292. Catalogus van het Deutsches Technikmuseum in Berlijn.

Museumslokomotiven in Deutschland. Door Martin Weltner. Uitg. GeraMond. Aktualisierte Neuausgabe, 2004. ISBN 3765471771. Overzicht van alle in Duitsland bewaard gebleven locomotieven en treinstellen. Duits materieel dat in zich in het buitenland staat er niet in, of wordt in een bijzin genoemd.

Op het omslag loc 62 015, een uit de jaren 30 stammende tenderlocomotief waarvan er 15 zijn gebouwd. Vanwege de hoge asdruk en kleine voorraden waren hun inzetmogelijkheden beperkt. Een geplande versie met losse tender, Baureihe 20, is nooit gebouwd.

Museumsführer. Catalogus van het Deutsches Dampflokomotiv-Museum Neuenmarkt-Oberfranken. Uitgave mei 2005. Op het omslag loc 10 001.

Klik hier voor foto's uit het museum.

Verkehrshaus der Schweiz. Heft 11, 1966. Door Dipl. Ing. ETH Markus Hauri. Beschrijving van de modellen in het Zwitserse verkeersmuseum in Luzern.

Brandweer- en stormrampmuseum Borculo. Museumgids uit circa 1990. In dit museum is een grote collectie brandweermateriaal te bezichtigen. Nederland kent nog een tweede brandweermuseum: in Hellevoetsluis. In het museum in Borculo wordt ook veel aandacht besteed aan de stormramp van 10 augustus 1925, die in een betrekkelijk klein gebied grote verwoestingen aanrichtte.

Techniek op schaal

Madurodam. Gids uit ca. 1995 met een beschrijving van de geschiedenis en de collectie van Miniatuurstad Madurodam.

Planetarium Franeker. Tweede druk, 1959. De ontstaansgeschiedenis en werking van het planetarium wordt in dit boekje beschreven.

Aanleiding voor de bouw was de paniek die onder de Friese bevolking was ontstaan over een merkwaardig hemelverschijnsel op zondag 8 mei 1774, toen de planeten Mercurius, Venus, Mars en Jupiter met de maan samen in het hemelteken Aries-Ram stonden. Volgens een lokale predikant zou als gevolg hiervan de wereld vergaan. Eise Eisinga besloot toen om een planetarium te bouwen om zijn tijdgenoten een beter inzicht in de loop van de hemellichamen te geven. In 1781 was het planeterium gereed. Het werkt nog steeds en kan worden bezichtigd, op loopafstand van station Franeker.

Modeltreinen. Een verzamelgids. Door Chris Ellis. Uitg. Ars Scribendi 1995. ISBN 9072718755. Blikken treinen van voor de Tweede Wereldoorlog, maar ook mooi ander spul.

De techniek van de antieke modelbaan. Door Udo Becher en Werner Reiche. Kluwer Technische Boeken, Deventer 1981. ISBN 9020114468. Het boek is gedrukt in Leipzig (DDR), tegelijk met de Duitse uitgave. Schitterende tekeningen (exploded views) laten de ontwikkeling van de modelbaan zien. Van kinderspeelgoed was in het begin nauwelijks sprake: stoomlocomotieven hadden vaak open spiritusbranders, en de eerste elektrische treinen werden rechtstreeks op het lichtnet aangesloten!

Techniek en wetenschap

Het jongenselektriciteitboek. Door Leonard de Vries. De Bezige Bij, Amsterdam. Derde druk, October 1948. Op het omslag een hoogspanningsgenerator.

In het boek worden de beginselen van de elektriciteit uitgelegd, onder andere aan de hand van proefjes die jongens zelf kunnen uitvoeren. Bijvoorbeeld het bouwen van een booglamp. Daarvoor gebruik je twee koolstaven die je uit een batterij haalt. Die monteer je op een grondplaat van hout of, wat nog beter is, asbest. Vervolgens sluit je de koolstaven aan op het stop­contact. Wel in serie met een elektrisch kacheltje, anders slaat de zekering door. Let op dat je alleen de geïsoleerde onderdelen aanraakt, anders zou je een gevoelige schok kunnen krijgen.

Ja jongelui van de achterbankgeneratie: zo experimenteerden jongens in 1948! Ik kocht dit boek in 2011, maar in mijn jeugd deed ik zelf proeven uit het hieronder genoemde boek.

Elektriciteit thuis. Door Adrie en Geert van Oorschot. Uitg. W.J. Thieme & Cie, Zutphen 1959.

Een boek voor jongens die alles van elektriciteit willen weten, dus voor jongens zoals ik. Ook treinen worden behandeld; natuurlijk alleen elektrische treinen, maar er wordt ook een en ander uitgelegd over seinen en over het elektrisch lassen van spoorrails. Een van de broers die het boek schreven, was geregeld te zien op televisie. Ik herinner me een uitzending waarin hij op het station van Hilversum liet zien wat een mens zou kunnen als hij relatief net zo sterk was als een vlo: hij zou dan een trein kunnen trekken. Dat lukte hem nog ook, zij het dat hij een klein beetje werd geholpen door een locomotor achter de trein...

Zie ook mijn cursus elektriciteit.

Natuurkunde thuis. Natuurkundeproeven voor jongens. Door T.H. Savory, vertaling en bewerking E.J. Harmsen. Uitg. W.J. Thieme & Cie, Zutphen. Ook dit boek stamt uit de jaren vijftig. De oorspronkelijke titel luidde Physics Experiments at Home for Boys and Girls. In de Nederlandse vertaling zijn de meisjes plotseling uit beeld verdwenen; die deden thuis geen natuurkundeproeven. Spoorwegen komen alleen even aan de orde in het hoofdstukje over het Doppler-effect: "Je kunt dit effect waarnemen, als een fluitende locomotief langs je heensnelt. De toon wordt plotseling lager."

De verrekijker. Een boek over film & tv. Door Lou Hoefnagels. De Arbeiderspers, Amsterdam 1964. Een boek uit mijn jongensjaren, toen ik geen machinist wilde worden maar cameraman. Er komen twee treinen in voor: een scene uit een film van de Keystone-cops, waarvan de ladderwagen is geschept door een locomotief, en een reportagetrein van de Nederlandse Televisie Stichting, bestaande uit vier grote auto's met apparatuur.

Machines en motoren. Boekje uit de Sleutelreeks: Ontsluit voor U de wonderen van natuur en techniek. Uitg. Vanderhout & Co, Utrecht 1959. In dit deel wordt onder andere uitgelegd hoe locomotieven werken: stoom, diesel en elektrisch. Maar er waren ook al specialisten bezig met het ontwerpen van atoomlocomotieven! De hele sleutelreeks bestond uit 18 boekjes, waarvan ik er 7 bezit.

De wonderen der wetenschap. Uitg. Van Goor en Zonen, Den Haag 1975. ISBN 9000022738 (deel 1) en 900002272X (deel 2). Facsimile-uitgaven van een onbekend oud werk, met pentekeningen. Deel 1 gaat over de stoomboot, de locomotief en de spoorwegen, deel 2 over de bliksemafleider, de kolom van Volta en het electro-magnetisme.

Planetarium Franeker. Tweede druk, 1959. De ontstaansgeschiedenis en werking van het planetarium wordt in dit boekje beschreven. Aanleiding voor de bouw was de paniek die onder de Friese bevolking was ontstaan over een merkwaardig hemelverschijnsel op zondag 8 mei 1774, toen de planeten Mercurius, Venus, Mars en Jupiter met de maan samen in het hemelteken Aries-Ram stonden. Volgens een lokale predikant zou als gevolg hiervan de wereld vergaan. Eise Eisinga besloot toen om een planetarium te bouwen om zijn tijdgenoten een beter inzicht in de loop van de hemellichamen te geven. In 1781 was het planeterium gereed. Het werkt nog steeds en kan worden bezichtigd, op loopafstand van station Franeker.

Shell-journaal van monumenten van bedrijf en techniek. Door dr. J.M. Fuchs en W.J. Simons. Uitgegeven door Shell Nederland als relatiegeschenk bij de jaarwisseling 1976-1977. Aandacht voor het onderwerp industriële archeologie. Op het omslag een foto van het stoomgemaal "De Cruquius", een van de drie gemalen waarmee de Haarlemmermeer is drooggemalen. Dit gemaal heeft gewerkt van 1849 tot 1933 en is nu een museum. Ook het Spoorwegmuseum heeft een hoofdstuk in dit boekje.

Andere boekjes in mijn bezit gaan over Nederlandse monumenten (1974), oude en nieuwe wegen (1968), vorsten en paleizen (1973), Nederlandse dierentuinen (1982).

Bruggen in Nederland. Door Henk de Jong & Nico Muyen. Uitg. Atrium, Alphen aan den Rijn, 2001. ISBN 9061139325. Mooi boek, in 2004 voor een grijpstuiver gekocht bij De Slegte.

Vaste bruggen, beweegbare bruggen, materialen (gietijzer, welijzer, staal, beton, aluminium, kunststof), Romeinse bruggen, middeleeuwse bruggen, schip- en pontonbruggen, vlotbruggen, pontonvlotbruggen, valbruggen, oorgatbruggen, ophaalbruggen (waaronder Strausz-bruggen), basculebruggen, dubbele basculebruggen, rolbasculebruggen, rolbruggen, vakwerkbruggen, vierendeelbruggen, boogbruggen, tuibruggen, kokerliggerbruggen, staal-betonbruggen, draaibruggen (waaronder kraanbruggen en pontondraaibruggen), hefbruggen, pontbruggen.

Vuurtorens. Betrouwbare bakens, inspirerend erfgoed. Door Dorine van Hoogstraten, fotografie Herman Scholten. Atrium, 2005. ISBN 9059471067. Derde gewijzigde druk. Voor weinig geld gekocht bij De Slegte. Als achterkleinzoon van een vuurtorenwachter heb ik iets met vuurtorens.

Teken- en schilderkunst

Great Railroad Paintings. Samenstelling Robert Goldsborough. Uitg. Peacock Press, 1976. Boek met reproducties van schilderijen, met voornamelijk Amerikaanse spoorwegen als onderwerp. Bijvoorbeeld het schilderij dat Grif Teller in 1951 maakte van de Horseshoe Curve: een enorme viersporige, in hoefijzervorm aangelegde helling bij Altoona, de hoofdzetel van de Pennsylvania Railroad. Op het omslag staat het schilderij "The Great Northern" van J.B. Deneen.

The Railway Paintings of Don Breckon. Greenwich Editions, London 1992 (eerste druk 1982). ISBN 0862880505. Fantastische schilderijen van Engelse stoomtreinen, met een uitgebreide toelichting van Don Breckon over zijn werkwijze en de achtergronden van zijn schilderijen.

Tracks on Canvas. The railway paintings of Philip D. Hawkins. Heathfield Railway Publications (HRP), 2009. ISBN 9781906974008.

In zijn jonge jaren bezocht Philip Hawkins (Birmingham, 1947) de laatste stoomdepots van British Rail. Aanvankelijk was hij actief als fotograaf. Later is hij schilderijen gaan maken. In dit boek vertelt hij hier op ondernemende wijze over. En naturlijk staan er veel fraaie voorbeelden in van zijn werk. www.philipdhawkins.co.uk

Railway Art. C. Hamilton Ellis. Ash & Grant, 1977. ISBN 0904069109.

De titel zegt waar het over gaat: de spoorwegen in de kunst. Helaas zijn de meeste illustraties niet in kleur.

Auction Sale 5th November 1991. The J. Quanjer collection, covering 160 years of world-wide railway history. Part III: the pictorial part. Veilingcatalogus van J.L. Beijers uit Utrecht, met een beschrijving van zo'n 50.000 te veilen tekeningen, schilderijen, prentbriefkaarten en foto's, waaronder veel werk van L. Derens en Fr. Moore.

De enige afbeelding staat op het omslag: een olieverfschilderij van Francis Moore, waarop een "Johnson's Flyer" van de Midland Railway Company uit 1898 is te zien.

Schilderachtig spoor. Spoorwegschilderijen van Hans Kaas. Uitg. Aprilis, 2007. ISBN 9059941892.

Beeld van een collectie schilderijen die voornamelijk het spoor in binnen- en buitenland in de periode tussen 1930 en 1970 tot onderwerp hebben. Lees de boekbespreking.

Strips op het spoor. De trein in het stripverhaal. Door Jack Chaboud en Dominique Dupios. Uitg. Arboris, Zelhem 1989. ISBN 9034321908. Een uitgave die tot stand kwam met steun van NS, in het kader van de viering van het 150-jarig bestaan. Je hoeft niet van strips te houden om dit een leuk boek te vinden.

Flip Flink in de nieuwe wereld. Door Eddy Paape en J.M. Charlier. Uitg. Dupuis, 1980. ISBN 9031406503.

Roel en zijn beestenboel. Deel 4, waarin het restaurant van Roel op het tracé van een aan te leggen TGV-verbinding blijkt te liggen. Door Gerrit de Jager. Uitg. Dupuis, 1991. ISBN 9031413704.

Sjef van Oekel draaft door. Big Balloon Productions, 1987. ISBN 9032065181.

Televisiepersoonlijkheid Sjef van Oekel (gespeeld door Dolf Brouwers) is een creatie van Wim T. Schippers. Er zijn ook diverse stripverhalen verschenen, getekend door Theo van den Boogaard. In het verhaal "Het zijn de kleine dingen die het doen" brengt Sjef van Oekel een aanstormende trein - waarin de kenner een plan V herkent - tot stilstand, om twee op de rails neukende fruitvliegen te redden.

Zie ook Schoenen op de bank.

IJzeren lijnen. De Nederlandse Spoorwegen in pennestreken. Tekenwerk van Theo van den Boogaard, onder andere affiches die hij voor NS heeft gemaakt. En natuurlijk citaten uit zijn Sjef van Oekel-albums. Relatiegeschenk, niet in de handel verschenen. ISBN 9080482927.

De Zaak 24/48. Uitgave van PTT Post in 1990, bestemd voor het eigen personeel. In dit als stripalbum vormgegeven boek wordt ingegaan op de twee poststromen die men sinds oktober 1989 kent: 24-uursservice voor gewone post, en 48-uursservice voor postpartijen zoals tijdschriften. Met reportages over bijvoorbeeld het postvervoer per trein, en een spannend & leerzaam stripverhaal van Teun Berserik.

NSCartooNS. In 1981 door de Nederlandse Spoorwegen uitgegeven boekje met cartoons van Wim Boost (Wibo). Deze tekende in die jaren elke ochtend een cartoon voor de voorpagina van de Volkskrant. Soms over treinen, altijd goed voor een glimlach. Hij is in augustus 2005 op 87-jarige leeftijd overleden.

EN-ESSER-TJES. Cartoons uit "Tussen de Rails", maandblad voor de N.V. Nederlandsche Spoorwegen. jaren 50, begin jaren 60.

Geluidopnamen