Trein & kunst

Lebach, 16 augustus 1973. Loc 023 064 met een trein op de Köllertalbahn. Foto en bewerking Nico Spilt.

Naar een schilderij van Luca Giordano (Cupido verlaat Psyche).

Dennis Hopper, "Railroad Sunset", 1929.

Vakantiekaart uit Oslo, eind juni 2010 opgestuurd door onze dochter Charlotte. Dit is een schilderij van de Noorse schilder Edvard Munch: "Togrøk" (treinrook) uit 1900. Munch is vooral bekend van zijn schilderij "Skrik" (de schreeuw). Geen vrolijk werk, en de Noren vielen zelf ook tegen (humeurig, verstaan geen Engels).

Spoorwegmuseum, 10 augustus 2006. Een wachtpost in de omgeving van Haarlem, omstreeks 1848. Een spoorwegwachter geeft met een witte vlag het sein veilig. De wachters communiceerden met elkaar via semaforen (optische telegraaf). Pas later werden seinpalen toegepast die voor de machinisten waren bestemd.
Naar een olieverfschilderij van Wouterus Verschuur.

Van mijn zus gekregen, in ruil voor het ophangen van een paar lampen en het doortrekken van enkele kabels. Ze heeft het ooit eens op een rommelmarkt gekocht. Dit is een Parijs' voorstadsstation, op een impressionistische wijze gepenseeld door ene G. Scott (leuke zoekterm op Google). Ik moet er maar eens een keer mee naar Tussen Kunst & Kitsch, kan ik misschien eindelijk mijn baan opzeggen!

Aschendorf, 18 augustus 1974. Loc 012 075 op weg naar Rheine. Aquarel Elly Hofsteenge, collectie Nico Spilt.

Loc 97 222 van de HSB. Links: foto door Bertus Kers. Rechts: aquarel door Elly Hofsteenge.

Loc 24 009 geaquareleerd door Elly Hofsteenge.

Nog drie aquarellen van Elly Hofsteenge: de 'Kikker' van de MBS; stoom in de Achterhoek; stoom in het Pegnitztal.

Loc 01 1515 van Berlijn van Stettin op 9 februari 1978. De trein heeft 9 uur vertraging.
Een olieverfschilderij van Elly Hofsteenge.

Loc 52 8071 van de Deutsche Reichsbahn (DDR) moet zwaar zwoegen om de trein een stijging bij Süplingen te laten nemen. Aquarellen door Elly Hofsteenge, naar een foto van Guus Ferrée.

Een turquoise 1110 met Bolkoprijtuigen rijdt door Hilversum. Geschilderd door Martijn Albers in 2010. Martijn was een trouw bezoeker van mijn site; we hebben verschillende malen een leuk mailcontact gehad. Martijn is in november 2011 op 28-jarige leeftijd overleden.

Hilversum in de stoomtijd. Een 3700 met coupérijtuigen vertrekt naar Amsterdam.
Geschilderd door Hans Kaas, naar een bekende foto van J. Quanjer. Collectie Adriaan Pothuizen.

Kleine stations en afgelegen posten waren dikwijls niet op het waterleidingnet aangesloten. Drinkwater werd aangevoerd met behulp van waterwagens. Een 1700 levert een nieuwe voorraad af bij een wachtpost. Naar een schilderij van Hans Kaas.

Amersfoort, 1951. Voetgangersbrug ter hoogte van de Brouwerstunnel. Deze luchtbrug is in 1958 afgebroken.
Schilderij (60x90 cm) gemaakt door Eric Mochèl.
Het schilderij draagt als titel "Toen het nog gesmeerd liep". Die naam heeft alles te maken met de sfeer bij de NS waar Eric 40 jaar werkzaam was. Tot de privatisering werkte hij er met veel plezier. Het schilderij geeft weer waarom: "Toen was de verstandhouding tussen het personeel van de verschillende afdelingen bijzonder goed. De wisselsmeerders en de machinist groetten elkaar, ze werkten met hart en ziel bij hetzelfde bedrijf alsof het hun eigen toko was." De privatisering zette alles op zijn kop. "Sindsdien wordt het werk uitbesteed aan bedrijven die geen binding hebben met het spoor, er is veel bureaucratie, het product slechter." (citaat uit Leusden Nu, "Kunst met een verhaal" door Fiet van der Bijl)

Amersfoort, 1947. Vertrek van een stoomtrein. Schilderij (60x80 cm) gemaakt door Eric Mochèl naar een
foto van loc 4002. Eric heeft van 1957 tot 1997 bij NS gewerkt in diverse functies. In die periode heeft hij
veel cartoons gemaakt voor het personeelsblad de Koppeling. Zie www.mochel.nl.

Station Soestduinen, geschilderd door Eric Mochèl (2009).

NS 2604 met goederentrein bij Nijmegen, 1956. Aquarel door Karl-Heinz Brüggmann.
deze aquarel als kerstkaart met geluid

Karl-Heinz Brüggmann. www.atelier-hanerau-kb.de

[beweeg muis naar foto]
Utrecht Centraal, 18 februari 2008. Soms blijkt er bij het spoor nog weleens een klein potje geld te zijn waarmee iets leuks kan worden gedaan. In de voetgangerstunnel die ooit onder de (toen nog drie) perrons is aangelegd, is te zien hoe die tunnel en de perrons er vroeger uitzagen. Daarbij is onder andere gebruik gemaakt van een bekende foto van L. Albers, waarop een TEE-treinstel tijdens een proefrit is te zien. De sport is dan natuurlijk om die foto van vijftig jaar geleden opnieuw te maken, nu met een ICE-treinstel erop. De perronoverkapping is nog steeds hetzelfde, maar dat is dan ook zo'n beetje het enige wat aan het oude station Utrecht herinnert.

Utrecht Centraal, 8 augustus 2006. In een van de voetgangerstunnels wordt aandacht besteed aan drie Utrechtse bezienswaardigheden: het Nederlands Filmfestival, de Oude Gracht en het Spoorwegmuseum.
De kop in het midden is die van paus Adrianus VI, afkomstig uit Utrecht, de enige Nederlandse paus die er ooit is geweest, en dat dan ook nog maar heel kort: van 1522 tot 1523.

Amsterdam Amstel, 18 september 2006. Kunst in de stationshal. Let op de fraaie wandschilderingen van Peter Alma. Op het beeld van Theo van Reijn staat de tekst "100 jaar". De vrouw met blote borsten lijkt te berusten in haar lot: eeuwig wachten op de trein die nooit komt...

Amsterdam Amstel, 18 september 2006. Een gevleugeld wiel en een mevrouw zonder bh: typische spoorwegsymboliek. Ook de duiven weten dit beeld wel te waarderen. Zie ook Amsterdam Amstel en Muiderpoort, 1939.

Treinstel 522, 16 april 2009. Je smeert je kwasten schoon op een oude krant, en die verkoop je dan
als wandversiering aan de NS. Werk van Jan Cremer uit 1995.

Schepen in de trein

Foto's uit treincoupé's, jaren vijftig. Collectie Jos van den Tempel.

Utrecht, 7 juli 2007. Tijdens de Museumnacht 7-7-7 waren zeven Utrechtse musea geopend. Elk museum besteedde aandacht aan een van de zeven hoofdzonden. In het Spoorwegmuseum was dit het thema "lust". Hoe breng je dat nu in verband met treinen? Bij stoomlocomotieven kun je je nog wat voorstellen: harde zuigerstangen die heen en weer bewegen in hete cilinders. Of denk aan een trein die een tunnel inrijdt (beroemde slotscène van "North by Northwest", Alfred Hitchcock). Het team van Langs de rails was benieuwd!
Op het rechteraffiche staat een deel van een schilderij van Dolf Zwerver, een bekende Utrechtse kunstschilder.

Gedenkzuil Eindhoven

Eindhoven, 10 april 2002. Monument aan de Bezuidenhoutseweg, hoek Achtseweg Zuid, vlak bij halte Eindhoven Beukenlaan.

Deze gedenkzuil is ontworpen door Jan van Eyl. Het in lelijk Nederlands gestelde opschrift luidt: Als aanvang der hoogspoorwerken Eindhoven heeft Mr. H.A.M.T. Kolfschoten burgemeester op 3 december 1947 hier de eerste spade gestoken AD XXVIII XI MCMLIII (Anno Domini 28-11-53). Onder deze tekst staat het wapen van Eindhoven. Bovenaan zijn in een brede reliëfrand kinderfiguren te onderscheiden. De gemeente Eindhoven is eigenaar van het gedrocht.

De gedenkzuil is tijdelijk verwijderd geweest in verband met de spoorverdubbeling van het traject Boxtel-Eindhoven. Het is teruggeplaatst op 14 maart 2002, een maand voordat ik hier door een toevallige omstandigheid verzeild raakte.

Den Haag, 18 april 2009. Muurschilderingen van Inge Krassenburg op de nieuwe gevels aan de Parallelweg.
Ze zijn ook te zien vanaf het perron van Den Haag HS. Foto Peter Haagen.

Delft, 11 april 2009. Deze huizen aan het stationsplein zullen verdwijnen vanwege de aanleg van een tunnel
onder het spoor. Ze zijn door kunstenaars blauw geschilderd. Foto Timo Plugers.

Rotterdam, januari 2006. Als je huis plotseling blauw is geschilderd moet je uitkijken!
Dit pand aan de Beukelsdijk zou korte tijd later worden gesloopt. Foto Aad de Meij.

De 100ste en 1000ste locomotief van Hanomag, vernoemd naar Egestorff (de oprichter van Hanomag) en Bismarck (Pruisische ijzervreter). Tekeningen uit "Die Lokomotive in Kunst, Witz und Karikatur". Hanomag, 1922.

Mulhouse, 11 juli 2007. Muurschildering in de parkeergarage van Hotel du Musée, gemaakt door de vroegere directeur van het spoorwegmuseum in deze stad, die bijna dertig jaar in dit hotel heeft gewoond: Visitez le musée du chemin de fer.

Ede, 12 juni 2009. Muurschildering cafetaria Spoorzicht, Kerkweg 33. Foto Aad Griffioen.

Bunnik, 30 mei 2007. Dit stoepje, hier nog in een aanhangwagen, tegenwoordig bij Blokpost Bunnik, is ontworpen door mijn dochter Charlotte, op basis van een van mijn modellen. De leverancier is Jan de Jong van www.straatwerkinperspectief.nl. Een liefhebber die met u meedenkt en levert door het hele land.

Gehavend omslag van bladmuziek voor piano: de "Gooische Stoomtram Galop" door de in vergetelheid geraakte componist Michaelis, uitgegeven door Brix von Wahlberg uit Amsterdam. De uitgave moet dateren van voor 1898, toen Brix von Wahlberg werd overgenomen door G. Alsbach & Co. De tekening heeft niets met de Gooische Stoomtram te maken. Bovendien galoppeert een stoomtram niet, dus de titel van het muziekstuk is weinig gelukkig gekozen. Het notenschrift bezit ik niet, dus ik heb geen idee hoe het nummer klonk.

Helaas kwamen de dichters op 2 oktober 2011 niet zelf aan het woord, maar las de presentator (Cees van Ede) met een lijzige stem enkele gedichten voor. Zoals "Echtpaar in de trein" van Willem Wilmink, opgedragen aan zijn vrouw Wobke. Het moet een oud gedicht zijn, uit de tijd dat treinen nog prachtig vormgegeven stoelen hadden. Er is godbetert een Lint naar Wilmink genoemd.

In den trein

Wij rijden met de trein naar ‘t Zuiden
De peppels vallen van ons weg,
De molens en de meidoornheg,
Die langs de spoorbaan is gelegen.

En na een nacht van weinig
Snelt glanzende de eerst rij
Cypressen aan ons oog voorbij,
Gelijk een groep marathonlopers.

Wijnbergen, ceders en ravijnen,
Gedoopt in het zacht ochtendrood,
Vallen ons zo maar in de schoot
Door de geopende portieren.

De trein snijdt de meloen der wereld
Met ‘t lemmet van zijn vaart uiteen;
In ‘t blinkend vallen, een voor een
Arcadi, uw schijven open.

Bertus Aafjes (1914-1993)

Echtpaar in de trein

voor Wobke

Met de allerliefste in een trein
kan aangenaam en leerzaam zijn.
De prachtig vormgegeven stoel
geeft allebei een blij gevoel.

Voor ‘t verre reisdoel kant en klaar
zit ik dus tegenover haar.
De trein maakt zijn vertrouwd geluid
en zij rijdt vóór-, ik achteruit.

We zien dezelfde dingen wel,
maar ik heel traag en zij heel snel.
Zij kijkt tegen de toekomst aan,
ik zie wat is voorbijgegaan.

Zo is de huwelijkse staat:
de vrouw ziet wat gebeuren gaat,
terwijl de man die naast haar leeft
slechts merkt wat zijn beslag al heeft.

Van nieuw begin naar nieuw begin
rijdt zij de wijde toekomst in,
en ik rij het verleden uit.
En beiden aan dezelfde ruit.

Willem Wilmink (1936-2003)

Aan Rika

Slechts éénmaal heb ik u gezien. Gij waart
Gezeten in een sneltrein, die de trein
Waar ik mee reed, passeerde in volle vaart.
De kennismaking kon niet korter zijn.

En toch, zij duurde lang genoeg om mij,
Het eindloos levenspad met fletse lach
Te doen vervolgen. Ach! geen enkel blij
Glimlachje liet ik meer, sinds ik u zag.

Waarom hebt gij van dat blonde haar,
Daar de englen aan te kennen zijn? En dan,
Waarom blauwe ogen, wonderdiep en klaar?
Gij wist toch, dat ik daar niet tegen kan!

En waarom mij dan zo voorbijgesneld,
En niet, als 't weerlicht, 't rijtuig opgerukt,
En om mijn hals uw armen vastgekneld,
En op mijn mond uw lippen vastgedrukt?

Gij vreesdet mooglijk voor een spoorwegramp?
Maar, Rika, wat kon zaalger voor mij zijn,
Dan, onder hels geratel en gestamp,
Met u verplet te worden door één trein?

Piet Paaltjens (1835-1894)

Berlin Zoologischer Garten, 25 augustus 2009. Vanaf het perron is de historische gevel van het Museum für Fotografie goed te zien. De foto is gemaakt door Helmut Neustädter, die zich na zijn emigratie uit Duitsland Helmut Newton ging noemen. Ik heb hem weleens op tv gezien, tijdens het keuren van modellen. Dat ging er nogal lomp aan toe.

Northern Rail staff strip off for charity calendar

London, St. Pancras, 23 juni 2008. The Meeting Place, een negen meter hoog beeld van Paul Day. In oktober 2008 kwam de kunstenaar in het nieuws vanwege zijn plan om de sokkel van dit beeld te voorzien van een afbeelding van een man die van het perron valt, vlak voor een aanstormende metro. De metro wordt bestuurd door Grim Reaper (Magere Hein). Een vrouwenarm strekt zich uit naar de vallende man, maar het is niet duidelijk of zij de man duwt of juist probeert vast te grijpen. Heb je als reiziger iets om over na te denken terwijl je op de Eurostar wacht. (De afbeelding is overigens niet aangebracht, na de vele protesten ertegen.) Artikel in Times Online.

Kasteel Geulzicht in Berg en Terblijt (Limburg). Het kasteel bestaat nog steeds, maar ziet er een stuk beter uit dan hierboven. De stoomloc lijkt op een Baureihe 65 die wat uit de route is geraakt. Het dichtstbijzijnde station is Houthem-Sint Gerlach, een kilometer van het kasteel. Schilderij van Peter Meuleners, www.petermeuleners.nl.

Castle Howard Station op een schilderij van Felix Kelly.

Oud loodstempel, afgedrukt op briefkaart met een handpers. Uitvoering Leonne Spilt.

Nijntje met een treintje. Zie ook Lijntje en Trijntje.

Amsterdam Centraal, 29 oktober 2009. Foto Carina Spilt.

Amersfoort, 16 december 2011. Ons team bracht een bezoek aan de tentoonstelling MärklinWorld. Modeltreinliefhebbers hebben weinig gemist: het ging hier om kunst, niet om mooie modelbanen. Er werd slechts een verbindende rol gespeeld door Märklinloc 91 632 (schaal I) die een cameratrein langs en door de kunstwerken duwde. Op een paar grote schermen waren hiervan de beelden te zien. De tentoonstelling MärklinWorld toonde werk van een selectie van internationale hedendaagse kunstenaars die een fascinatie hebben voor de wereld als een geconstrueerde werkelijkheid. Van 24 september 2011 t/m 8 januari 2012 te zien in KAdE, Kunsthal in Amersfoort, Smallepad 3. Vanaf het station lopen naar het oude NCS-station, en dan nog een stukje verder. www.kunsthalkade.nl

Haventafereel uit de stoomtijd. Een ingelijste tekening (ik denk een kalenderplaat, maar ik ga 'm niet openpeuteren). Al lang in mijn collectie; ik weet niet meer hoe ik hier aan kom.

Amsterdam CS. Een door Heemaf uitgegeven plaat van loc 2201, gebouwd door Allan, Stork en Heemaf. In 1959 vervaardigd door de kunstschilder en illustrator Bernard van Vlijmen (1895-1977). Deze ingelijste reproductie heeft tientallen jaren gehangen in de verf-, glas- en behangwinkel van de heer De Wit in Hilversum: HGV aan de Larenseweg. Deze befaamde winkel, waar mijn ouders altijd hun behang kochten, bestaat nog steeds. Eind 2011 heeft mijn moeder hier weer behang gekocht. Mijn zus zag deze plaat hangen en de inmiddels gepensioneerde heer De Wit, die belangstelling heeft voor treinen en mijn site kent, bleek bereid deze plaat aan mij af te staan. Hoewel hij achter glas is ingelijst, is de plaat in meer dan een halve eeuw toch wat gaan verkleuren. Via Photoshop heb ik daar nog wat aan kunnen doen.

Railway Art. C. Hamilton Ellis. Ash & Grant, 1977. ISBN 0904069109.

De titel zegt waar het over gaat: de spoorwegen in de kunst. Helaas zijn de meeste illustraties niet in kleur.

The Poetry of Railways. Edited by Samuel Carr. Batsford, London, 1978. ISBN 0713402229.

Hurrah! For the mighty engine,
As he bounds along his track:
Hurrah! For the life that is in him,
And his breath so thick and black;
And hurrah for our fellows, who in their need
Could fashion a thing like him –
With a heart of fire, and a soul of steel,
And a Samson in every limb.
– Alexander Anderson (1845-1909)

Schilderachtig spoor. Spoorwegschilderijen van Hans Kaas. Uitg. Aprilis, 2007. ISBN 9059941892.

Beeld van een collectie schilderijen die voornamelijk het spoor in binnen- en buitenland in de periode tussen 1930 en 1970 tot onderwerp hebben. Lees de boekbespreking.

Great Railroad Paintings. Samenstelling Robert Goldsborough. Uitg. Peacock Press, 1976. Boek met reproducties van schilderijen, met voornamelijk Amerikaanse spoorwegen als onderwerp. Bijvoorbeeld het schilderij dat Grif Teller in 1951 maakte van de Horseshoe Curve: een enorme viersporige, in hoefijzervorm aangelegde helling bij Altoona, de hoofdzetel van de Pennsylvania Railroad. Op het omslag staat het schilderij "The Great Northern" van J.B. Deneen.

The Railway Paintings of Don Breckon. Greenwich Editions, London 1992 (eerste druk 1982). ISBN 0862880505. Fantastische schilderijen van Engelse stoomtreinen, met een uitgebreide toelichting van Don Breckon over zijn werkwijze en de achtergronden van zijn schilderijen.

Tracks on Canvas. The railway paintings of Philip D. Hawkins. Heathfield Railway Publications (HRP), 2009. ISBN 9781906974008.

In zijn jonge jaren bezocht Philip Hawkins (Birmingham, 1947) de laatste stoomdepots van British Rail. Aanvankelijk was hij actief als fotograaf. Later is hij schilderijen gaan maken. In dit boek vertelt hij hier op ondernemende wijze over. En naturlijk staan er veel fraaie voorbeelden in van zijn werk. www.philipdhawkins.co.uk

IJzeren lijnen. De Nederlandse Spoorwegen in pennestreken. Tekenwerk van Theo van den Boogaard, onder andere affiches die hij voor NS heeft gemaakt. En natuurlijk citaten uit zijn Sjef van Oekel-albums. Relatiegeschenk, niet in de handel verschenen. ISBN 9080482927.

Op zondag 13 maart 2005 mocht je op vertoon van het Boekenweekgeschenk gratis met de trein (2e klas). Ik ben lekker thuis gebleven, maar er hebben heel wat mensen in de trein gezeten met "Zomerhitte" van Jan Wolkers bij de hand. Terwijl de passagiers aan de overkant een kijkje werd gegund op de billen van Karina Wolkers, kwamen de lezers aan hun trekken met het verhaal over een meneer die op het naaktstrand kennis maakt met een jonge vrouw die wel haar schaamhaar maar niet haar oksels heeft geschoren. Flaptekst: "Zomerhitte is een Wolkers pur sang, waarin alle elementen uit zijn rijke oeuvre terugkeren: liefde en dood, kunst en religie, natuur, noodlot en geweld. Een verhaal vol suspense en intrige, in exuberante stijl." Er komen alleen niet zo veel treinen in voor.

Jan Wolkers is in oktober 2007 overleden. Zomerhitte is in dat jaar verfilmd, met Sophie Hilbrand in de vrouwelijke hoofdrol.

Zie ook:

• Gedenktekens en monumenten
• Gedenktekens WOII (Nederland)
• Gedenktekens (buitenland)
• Bielsbouwsels
• Graffiti
• Schilderachtig spoor
• De erste lokkemetief
• Teken- en schilderkunst (boeken)

vorige       start       omhoog