Oorlog en vrede

Legermaterieel op rails en andere militaire parafernalia. Ook materiaal van het Britse War Department, van het US Army Transportation Corps en van de Duitse Wehrmacht.

Den Haag SS, september 1940. Demobilisatie van het Nederlandse leger. Langs het 1e perron staan treinstellen mat'36, waaronder tweewagenstel 243. Foto: Centrale Commissie voor de Filmkeuring, verzameling Wout Verspuy.

Den Haag SS, 23 april 1969. De foto is gemaakt door Frans Drijver, die schreef: "Het wrange van de geschiedenis 1940-45 is dat dit station ook gebruikt werd om, in opdracht van de SS, de Haagse joden af te voeren naar Westerbork en verder. Alsof de SS een eigen station had. Overigens is mijn moeder eens tussen zo'n transport op dat station terechtgekomen. Het ging tussen de gewone reizigers door, in aparte rijtuigen, die apart stonden opgesteld."
(Frans Drijver, die ik uit mijn studietijd kende, is in januari 2007 overleden.)

Loc 8403 met stoker Dirk Geurts uit Nijmegen. Foto uit de collectie van zijn kleinzoon Remco Geurts.
De foto is in de oorlogsjaren gemaakt; zie de verduisterde frontseinen. De loc behoort tot een serie tenderlocomotieven van de SS, in 1871-1880 gebouwd door Beyer Peacock & Co. Aanvankelijk waren dit C-locs met losse tender. Van 1918-1921 vond verbouwing plaats tot tenderlocomotief met asopstelling C1. Bij de NS waren ze genummerd 8401 t/m 8409. Ze deden voornamelijk dienst als rangeerloc. De laatste loc werd in 1948 afgevoerd.

Hilversum, kort na de oorlog. Voor een goederenwagen van het Amerikaanse leger poseren collega's van mijn grootvader, die op de rechterfoto te zien is naast een stoomloc van het War Department. Hij was rangeerder in Hilversum.

Arnhem, kort na de oorlog. Een van het Britse War Department overgenomen stoomloc, NS-serie 4300. Links machinist Jan Sletterink, met brede gouden band om zijn pet. De standplaats van de machinist op deze locs was links. Voor de korte periode dat de locs bij de NS dienst zouden doen is dat niet aangepast. Foto uit de collectie van de kleinzoon van de machinist, Jan Sletterink.

Whitcomb BB-locomotief van het Amerikaanse leger. Na de oorlog hebben locs van dit type ook dienst gedaan bij NS, als serie 2001-2018. Aanvankelijk waren de locs genummerd in de serie 600 (ze hadden twee motoren van 300 pk, vandaar het serienummer 600). Er zijn meer dan honderd van dit soort locs gebouwd door de Whitcomb Locomotive Company in Rochelle, Illinois. Deze dieselelektrische locs werden ingezet in het Midden-Oosten en Zuid-Europa. De NS kocht er na de oorlog 20, waarvan er uiteindelijk 18 in dienst kwamen. Er waren veel problemen met de motoren, als gevolg van de belasting en het slechte onderhoud tijdens de oorlog. Een deel van de locs kreeg daarom nieuwe motoren. De locs deden voornamelijk dienst vanuit de depots Eindhoven en Zwolle, onder andere voor olietreinen uit Schoonebeek die in treinschakeling door twee locs werden gereden. Daarnaast werden ze ingezet in de rangeerdienst op verschillende stations. Soms trokken ze ook wel een reizigerstrein. In 1958 werden de laatste locs op nonactief gezet en gesloopt. Tekening uit het boek "Railways and War since 1917", Dennis Bishop en W.J.K. Davies, Blandford Press, London 1974.

Gasturbineloc van het US Army Transportation Corps. Model van Lionel, schaal 0.
Tekening uit Model Railroading, Fourth Big New Edition. Bantam Books, New York, 1955.

Aalen, 28 augustus 1972. Rangeerloc 236 261. Emden Hbf, 17 augustus 1974. Rangeerloc 236 252.
Van deze oorspronkelijk voor de Wehrmacht gebouwde diesellocs (type V36) zijn er twee bewaard gebleven, waaronder één met een uitgebouwde cabine op het dak.

Spoorwegmuseum Utrecht. Loc 73755 van het War Department, op een door het museum uitgegeven ansichtkaart. Bij NS deed deze loc dienst onder het nummer 5085. Ze is teruggebracht in de oorspronkelijke staat (met korte schoorsteen) en draagt platen met de naam "Longmoor".

Spoorwegmuseum, 9 juni 1973. Loc WD 73755 "Longmoor". De locs van het War Department (WD) zijn tijdens de Tweede Wereldoorlog gebouwd ten behoeve van het Engelse leger. Na de oorlog hebben diverse locs bij de NS dienst gedaan. Vlakbij hing op het perron een fotoreportage over de komst van deze loc naar Nederland. Deze reportage is inmiddels niet meer in het museum te vinden.

Spoorwegmuseum Utrecht, 22 oktober 2008. De duizendste stoomloc die naar het vasteland van Europa werd verscheept, werd vernoemd naar de Longmoor Military Railway. Hier werden vanaf 1903 militairen getraind in het aanleggen van spoorlijnen en het bedienen van treinen.

Utrecht, 30 augustus 2005. Op de voetplaat van loc WD 73755 "Longmoor" (NS 5085).

Rotterdam (SSN), 27 mei 2007. Na de oorlog heeft NS onder andere deze "saddle tank" van het Engelse leger overgenomen. Deze droegen nummers in de serie 8800.

Utrecht, Spoorwegmuseum, 25 mei 1996. Loc 4389 van de SGB. De loc, overgenomen van het Amerikaanse leger,
heeft na de oorlog onder nummer 26 dienst gedaan bij de Oranje Nassau-mijnen.

Loenen, 2 september 2007. Model schaal 1:11 van een 1D-loc van het Amerikaanse leger. Deze locs zijn vanaf 1943 in groten getale gebouwd. Via Engeland kwamen ze terecht in Frankrijk en België, en later ook in het bevrijde zuiden van Nederland. Daar deden ze dienst vanuit de depots Heerlen en Maastricht. Ze hebben geen NS-nummers gekend. In augustus 1945 vertrok het Amerikaanse leger uit Zuid-Limburg en verdwenen ook deze locomotieven uit ons land. In hun plaats kwamen 1D-locs van het Engelse War Department (serie 4300).

1D-goederentreinloc (type Consolidation) van het US Army Transportation Corps. Bron: Spoor- en Tramwegen, februari 1949.

Duitse pret in 1942

"Das ist ein Rudel der vielbesprochenen deutschen Kriegslokomotiven. Vielbesprochen mit Recht: die Konstrukteure haben nicht nur das Wunder vollbracht, Zugmaschinen zu bauen, die bei einer Materialersparnis von 26.000 Kilogramme und einer Bauzeitersparnis von 6.000 Arbeidsstunden pro Stück die Leistung des entsprechenden Typs halten. Sie haben es überdies erreicht, mitten im Krieg mit alten Vorurteilen zu brechen und dem Lokomotivenbau neue Wege zu öffnen."

Aldus een enthousiaste redacteur van een Duits propagandablad uit 1943, waarin we deze foto van een roedel Kriegslokomotiven vonden.

Verkehrsmuseum Nürnberg, 16 augustus 2005. Damesfiets gebruikt door kolendieven en voedselhamsteraars.

Deutsches Technikmuseum, 27 augustus 2009. Een codeermachine (Enigma) van de Duitse Wehrmacht. Met dit soort machines werden tijdens de oorlog versleutelde berichten verstuurd. Wat de Duitsers niet wisten, was dat de geallieerden al vrij snel in staat waren om de sleutel te breken. Dit was onder andere het werk van Alan Turing, een geniaal Brits wiskundige. Die kwam na de oorlog in grote problemen vanwege zijn homoseksualiteit. Hij werd gedwongen chemische castratie te ondergaan en pleegde enkele jaren later zelfmoord. In 2009 is hij door de Britse regering gerehabiliteerd.

Altenbeken, 15 oktober 2005. "Zum Gedenken an die Opfer der Bombenangriffe auf den Viadukt
im November 1944 + Februar 1945." Foto Bernard van Laar.

Spoorwegmuseum, augustus 1970. Gedenkplaat die herinnert aan het bezoek dat LNER-loc 6000 "Tommy" van 1947 tot 1952 aan Nederland bracht.

Tommy was in de oorlog de bijnaam van Engelse soldaten. De Engelse bijnaam voor Duitsers was Jerry. De door de Duitsers uitgevonden benzineblikken heetten daarom jerry can.

Den Dolder, 19 juni 2006. Gedenkplaat voor de gevallene uit de Tweede Wereldoorlog. Daarvoor een gedenksteen ter herinnering aan de spoorwegstaking van 18 september 1944 tot 5 mei 1945.

Een Duitse sneltreinloc met Belgische eersteklasrijtuigen in station Haarlem (moet Den Haag anno 1944 voorstellen).
We kijken naar de speelfilm Zwartboek.

Hilversum, 27 september 1964 en 8 mei 1966. Oud materieel dat nog goed genoeg was voor het vervoer van dienstplichtige militairen. Foto's Adriaan Pothuizen.

Wijster, december 1975. Een gekaapte trein wordt door een militair in de gaten gehouden. Foto collectie Nico Spilt.

Foto rechts: Bayreuth, mei 1972. Vertrek van een een militair transport naar Grafenwöhr. Deze transporten werden altijd gereden met een loc serie 211 en een stoomloc serie 44 of 50. Het waren zware transporten, vanwege de tanks die meegenomen moesten worden. De meereizende militairen moesten het doen met oude rijtuigen zonder enig comfort. Foto H.Kühn, collectie Rob van der Rest.

Nabij Veenendaal-De Klomp, 6 april 2007. Loc 6438 is met een militaire trein (90105) op weg naar Emmerich.
Achterop loopt een rijtuig mee voor het begeleidende personeel. Foto's Martijn Methorst en Daan Willers.

Spoorwegmuseum Utrecht, 22 december 2007. Is het hier oorlog? Centurion-tank op een Slmmnps.
Dit in het kader van de tentoonstelling VRACHT84NL.

België

Twee treinkaartjes uit de collectie van Chris De Naeyer. Hij kreeg deze toen hij zich in Brussel moest melden als dienstplichtig militair. De kaartjes zijn niet gebruikt, omdat hij een lift met de auto kreeg.

Moskou, 6 januari 2011. Een gepansterde stoomloc in het Legermuseum. De loc zelf is gebouwd in 1896
en de tender met geschutkoepel in 1917. De bemanning bestond uit zes personen. Foto's Steven Bosdijk.

Leiden, 15 november 2009. Etalage van een drankdealer in de binnenstad. Red Army-wodka (40%) in geschenkverpakking.

Gaat u maar rustig slapen

Ten onrechte denkt men in Nederland nog steeds dat Colijn de toespraak met het bekende "Gaat u maar rustig slapen" vlak voor de Duitse inval in Nederland zou hebben uitgesproken. Dat is niet juist. Colijn was toen geen minister-president meer. In 1939 was hij opgevolgd door jonkheer D.J. de Geer (familie van de tv-presentator Ursul de Geer).

Minister-president Colijn hield de toespraak waarin deze zinsnede in voorkomt op 11 maart 1936 voor de radio. Aanleiding voor deze toespraak was destijds de zeer snel opgelopen spanning op politiek en militair gebied in Europa als gevolg van van het feit dat nazi-Duitsland het zgn. pact van Locarno (=verdragen tussen een aantal Europese landen, ook Duitsland, gesloten in oktober 1925) had opgezegd op 7 maart 1936. Daar kwam ook nog bij dat Duitsland het Rijnland ging hermilitariseren.

De, inmiddels beroemd geworden, toespraak die Colijn op 11 maart hield was bedoeld om het Nederlandse volk op de hoogte te brengen van een voorzorgsmaatregel. De toenmalige regering had in verband met deze gespannen internationale toestand, besloten dienstplichtigen van de infanterieregimenten en van het regiment wielrijders tot nader order in dienst te houden. Dezen stonden juist op het punt om met groot verlof te gaan. In de toespraak wees Colijn ook op het drukke diplomatieke verkeer tussen de grote mogendheden. En om het volk gerust te stellen voegde hij dus deze zin toe. (Met dank aan Jan Bruggink voor deze toelichting.)

De toespraak van 1936 kan ik niet laten horen. Wel een eerdere radiotoespraak. Het heeft niets met treinen te maken, maar ik heb dat fragment toevallig op een grammofoonplaatje staan. Wat zei Colijn in 1934?

Herinneringen aan de oorlog in Hilversum

"Het was 15 maart 1945 en Hilversum lag in het gebied waar de Hongerwinter heerste. Het zuiden van ons land was al bevrijd. Ik was in die tijd een jongetje van 8 jaar en drie maanden oud en deze foto’s maakten diepe indruk op mij omdat er zoveel op te zien is waar ik herinneringen aan heb." Aldus Emile Albers in de herinneringen die bij hem opkwamen na het zien van een aantal luchtfoto's. Lees het hele verhaal (pdf).

Herinneringen aan de oorlog in Stellendam

"Het was vroeg in de morgen van de 10e mei 1940. Ik werd wakker toen mijn vader op de slaapkamer van mij en mijn 3 jaar jongere zusje uit het raam kwam kijken. We stonden meteen naast hem om ook te kijken naar de vliegtuigen die veel lawaai maakten en zo laag vlogen dat je de zwarte hakenkruisen goed kon zien."

Zo begint het verhaal dat mijn moeder schreef op de website van de Stichting WO2 Goeree-Overflakkee. Een stichting die zich inzet om de geschiedenis van dit eiland tijdens de Tweede Wereldoorlog te bewaren voor de volgende generaties. Zie ook het thema Stellendam.

Het spoorwegbedrijf in oorlogstijd, 1939-'45. Door ing. C. Huurman. uitg. Uquilair, 2001. ISBN 9071513408. Nummer 35 in de boekenreeks van de NVBS. Geen leesboek, maar een naslagwerk, aldus de auteur in zijn inleiding. En dat klopt: het is een dikke pil, volgepakt met feiten en feitjes over de gebeurtenissen tijdens de Tweede Wereldoorlog. De vele bijzondere foto's maken de pil verteerbaar. Op het omslag een schilderij van loc 2114, met lekkende binnencilinders, bij vertrek uit het Maliebaanstation.

De kinderen van Versteeg. Een bundel verhalen over de spoorwegen en spoormensen van Nederland voor, tijdens en na de spoorwegstaking 1944-1945. In mei 1970 uitgegeven door De Koppeling, weekblad voor het personeel van de Nederlandse Spoorwegen. De titel slaat op het codebericht van radio Oranje, waarmee op 17 september 1944 vanuit Londen de spoorwegstaking werd afgekondigd: "De kinderen van Versteeg moeten onder de wol."

Plechtige herdenking van de spoorwegstaking op 17 september 1945. Alle medewerkers, waaronder mijn grootvader, kregen in december 1946 dit boekje uit naam van directeur W. Hupkes. In het kader van deze herdenking vonden bijeenkomsten plaats in de Domkerk, de Buurkerk en de Groenten- en Vruchtenveiling te Utrecht.

Vriend en vijand. Herinneringen aan de Nederlandsche Spoorwegen 1938-1948. Prof.Dr.Ir. J. Goudriaan. Uitgeverij De Bezige Bij, Amsterdam 1961.

Goudriaan in botsing met NS. Door Arie van der Zwan. Uitg. Scriptum, Schiedam 1991. ISBN 9071542459.

Goudriaan werd in 1938 door de Nederlandse regering benoemd tot directeur bij NS. Een ongewone, politieke benoeming, want tot dan toe kwamen directeuren altijd voort uit het spoorwegbedrijf zelf. Goudriaan kreeg de opdracht om de NS commercieel en organisatorisch te moderniseren, wat hard nodig was. Kort na het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog vluchtte Goudriaan naar het buitenland. De leiding van NS werd overgenomen door Ir. W. Hupkes. In 1944 keerde Goudriaan weer terug, in het bevrijde deel van Nederland. Hij werd door de regering belast met de wederopbouw van het spoorwegbedrijf. Hij boekte daarbij zeer goede resultaten, maar moest als gevolg van intriges rond zijn persoon medio 1945 alsnog 'vrijwillig' aftreden.

Vanuit Zuid-Afrika, waar hij naartoe was geëmigreerd, keek Goudriaan in 1961 "met bijna glimlachende ironie" terug op zijn periode bij de NS. Dertig jaar later verscheen de studie van Van der Zwan. Er bleken toen nog steeds oudere spoormannen te zijn die bij het horen van de naam Goudriaan een rood waas voor de ogen kregen.

In 2006 had ik een toevallige ontmoeting met professor Van der Zwan. Hij bleek bereid zijn handtekening in mijn exemplaar van het boek te zetten.

Railways and War before 1918. Door Dennis Bishop en W.J.K. Davies. Blandford Press, London 1972. ISBN 0713707038.

Railways and War since 1917. Door Dennis Bishop en W.J.K. Davies. Blandford Press, London 1974. ISBN 0713707062. (geen afbeelding)

Reichsbahn hinter der Ostfront. 1941-1944 Door Andreas Knipping en Reinhard Schulz. Transpress, Stuttgart 1999. ISBN 361371101X. Meer dan 300 foto's met verhalen over het Duitse avontuur aan het oostelijke front, vanaf het begin van de aanval op de Sovjet-Unie in 1941 tot aan de capitulatie bij Stalingrad in 1943. De Sovjet-Unie zou genadeloos terugslaan.

Eisenbahn im Dritten Reich. Geschichte - Fahrzeuge - Kriegseinsatz. Door Martin Weltner. Uitg. GeraMond. München 2008. ISBN 9783765470905.

Die Breitspurbahn. Das Projekt zur Erschliessung der gross-europäischen Raumes 1942-1945. Door Anton Joachumsthaler. Herbig, Berlin 1985 (3. Auflage). ISBN 3776613521.

Adolf Hitler zag de dingen groot. Hij wilde een groot rijk, met grote gebouwen. Het centrum van dat rijk zou Welthauptstadt Germania heten, de nieuwe naam van Berlijn nadat de nazi's de oorlog gewonnen hadden. Germania zou ook het centrum zijn van een spoorwegnet waarop enorme treinen zouden rijden: breedspoortreinen met een spoorwijdte van drie meter. Niet omdat die technisch of economisch grote voordelen zouden hebben, maar omdat ze groot moesten zijn. Verder dan de tekentafel en enkele modellen is men echter nooit gekomen. De plannen zijn in de archieven verdwenen, totdat de auteur van dit fantastische boek ze er weer uit heeft gehaald.

De Kanonenbahn. Twee cassettes met een door de VPRO op 5 juli 1986 uitgezonden radioreportage over de Kanonenbahn.

vorige       start       omhoog