Links of rechts rijden

Waarom rijden in het ene land de treinen rechts, en in het andere links? Volgens mij is het op een stoomlocomotief het prettigst als de stoker links staat, tenminste als het een rechtshandige stoker is. Dan moet de machinist dus rechts staan, en de trein moet rechts rijden, met de seinen aan de rechterkant van de baan.

Hoe zit dat met auto's? Auto's werden vroeger getrokken door paarden. Op koetsen zit de koetsier bij voorkeur rechts, om armslag te hebben voor zijn zweep. Als de koetsier rechts zit, dan kan hij het beste links rijden, want dan heeft hij het beste zicht op tegenliggers. Maar wagens worden ook wel getrokken door paarden waarbij de koetsier niet op de bok zit maar op een van de paarden (postiljon). Hij gaat dan het liefst op het paard linksachter zitten, en dan is het juist prettig om rechts te rijden. Om een soortgelijke reden reden ridders graag rechts: dan konden ze niet zo makkelijk door het zwaard van tegemoetkomende ridders worden geraakt. Maar of dit een reden is geweest om regels voor het wegverkeer te gaan opstellen is maar de vraag: zo veel ridders reden er in de Middeleeuwen nou ook weer niet rond.

Er bestaan kortom allerhande theorieën. Over het algemeen zou ik zeggen: rechts rijden is beter dan links. Maar verander dat maar eens. In Zweden heeft men dat wel gedaan: tot september 1967 reed het wegverkeer links, daarna schakelde men over naar rechts rijden. In Oostenrijk is men tijdens de Anschluss met Duitsland een poosje bezig geweest met het ombouwen van het spoornet naar rechtsrijdend verkeer, maar de oorlog duurde te kort om dat programma helemaal af te ronden. Ook het wegverkeer in Oostenrijk werd in 1938 naar rechts verplaatst.

Tegenwoordig maakt het voor treinen niet meer uit. Op de meeste dubbelsporige baanvakken kunnen de treinen zowel links als rechts rijden, omdat er aan beide kanten van het spoor seinen staan. De machinist zit meestal in het midden van de cabine. Hieronder ook aandacht voor seinen aan de "verkeerde" kant van het spoor.



March, 7 mei 1962. Loc 65589 (LNER class J17, een ontwerp van James Holden uit 1900). De loc bestaat niet meer, maar de nummerplaat die op de rookkastdeur heeft gezeten is in 2005 geveild voor 481 pond. Foto M. Benn, collectie Nico Spilt.
Aan de schuin lopende stang (het ganghendel) is te zien dat de standplaats van de machinist rechts was. Hoewel de treinen in Engeland van oudsher links reden, stonden de machinisten aanvankelijk rechts. Dit naar analogie met paardenkoetsiers: als die links van de weg rijden, ligt het voor de hand om rechts op de bok te zitten, om het tegemoetkomende verkeer beter in de gaten te kunnen houden. Naarmate de locomotieven groter werden, werd dit steeds onhandiger. Als de machinist rechts staat en links rijdt, kan hij de links van de baan staande seinen immers slecht zien. Toch hebben tot het eind van de stoomtijd in Engeland locs gereden met de machinist rechts op de bok.


 

In Nederland hebben de treinen altijd rechts gereden. Maar bij SS was de standplaats van de machinist links, terwijl de seinen ook links van de baan stonden. Op de foto uit het gedenkboek van de SS uit 1913 rijdt de trein ook links, maar dat is een uitzondering. Mogelijk gaat het hier om dubbel enkelspoor (bijvoorbeeld Almelo-Wierden).
Seinpalen waren kennelijk duur, vandaar dat de seinen voor twee richtingen nog weleens aan één mast waren gemonteerd, zoals te zien op het schilderij van P. v.d. Baan uit 1914. Deze praktijk kwam bij alle spoorwegmaatschappijen voor. Nadat in 1917 de HIJSM en SS werden samengevoegd tot Nederlandsche Spoorwegen, verhuisden de seinen naar de rechterkant van het spoor. Veel locs van de SS zijn toen omgebouwd, zodat de machinist rechts kwam te staan.


Baarn, omstreeks 1915. De foto is gemaakt vanaf de in 1911 gebouwde voetgangersbrug. Op deze ingekleurde prentbriefkaart zien we een HSM-trein uit de richting Hilversum het station Baarn naderen. Het hoge inrijsein staat veilig: de trein zal binnenlopen op spoor 3. Op hetzelfde bordes staat ook een wat lager sein. Dat is voor treinen die binnen worden genomen op spoor 2 of 1. In het midden van de foto staat nog een sein. Dat is een voorsein dat hoort bij het uitrijsein in de richting Amersfoort, dat aan de andere kant van het station stond. De merkwaardige positie van dat voorsein, links ten opzichte van de machinist, had waarschijnlijk te maken met de zichtbaarheid vanuit de boog waarover de trein Baarn naderde. De machinist moest hier dus aan twee zijden van het spoor de seinen in de gaten houden! Het voorsein was niet bestemd voor treinen die via het linkerspoor uit Hilversum kwamen, want aan beveiligd linkerspoor rijden deed men toen nog niet. Met dank aan Kees van de Meene voor de informatie. Prentbriefkaart uit de collectie van Adriaan Pothuizen.


Utrecht, 6 januari 1967. Inrijsein bij het Maliebaanstation. Het bordessein stond links van de sporen, maar gold voor het rechterspoor, dus voor treinen die uit de richting Blauwkapel kwamen. Dit om de zichtbaarheid van het sein vanuit de boog in het spoor te verbeteren. Het om deze reden links plaatsen van seinen was geen uitzondering. Er was in die tijd nog geen sprake van dat machinisten zonder grondige wegbekendheid de baan op werden gestuurd. Foto Kees van de Meene.


Links rijden in andere landen


Wien Dounaubrücke, 3 september 1973. Loc 77.261 is met een forensentrein op weg naar Bernhardsthal. Oostenrijk is een van de landen waar de treinen links reden. Dit is bijvoorbeeld ook het geval in België (inclusief het Nederlandse traject tot Roosendaal) en Frankrijk (behalve in de Elzas en in Lotharingen, die vroeger Duits waren). Na de Anschluss bij Duitsland in 1938, begon men in Oostenrijk met het ombouwen van het spoorwegnet op rechtsrijdend verkeer. De oorlog heeft niet lang genoeg geduurd om dat programma toen helemaal af te ronden, maar tegenwoordig rijden de treinen overal rechts. Ook het wegverkeer in Oostenrijk werd in 1938 naar rechts verplaatst. In Hongarije en Tsjechoslowakijke zijn de treinen in opdracht van de Duitsers ook naar rechts verhuisd.


 

Wimille Wimereux, 22 september 1970. Blokseinen volgens het systeem Lartigue.
De seinarmen voor beide richtingen zijn aan dezelfde mast gemonteerd. De treinen in Frankrijk rijden links.


In de VS rijden de treinen rechts, met uitzondering van de Chicago and North Western Railway (C&NW). De uitleg bij de tekening is niet correct. De lijnen van de C&NW waren aanvankelijk enkelsporig en de stations stonden allemaal links, gezien in de richting van Chicago. Toen er een tweede spoor werd aangelegd, liet men de treinen links rijden, omdat de meeste reizigers richting Chicago reisden. Die reizigers kwamen natuurlijk ook weer terug, maar dan hoefden ze niet meer in het station te wachten. De C&NW is in 1995 opgegaan in de Union Pacific Railroad Company. Tekening uit Model Railroading, Prepared by the editorial staff of the Lionel Corporation, Bantam Books, New York, 1950.


Links en rechts in Zweden

Utrecht (Oudwijk), 6 november 1977. Een Saab 96V4 (met Ford-motor) uit de jaren zestig. Saab is van oorsprong een vliegtuigfabrikant. Het verhaal gaat dat de allereerste Saab (kort na de oorlog) geen achteruitversnelling had, omdat de constructeurs die waren vergeten; vliegtuigen kunnen immers ook niet achteruit. Anno 2012 is Saab een zieltogend bedrijf.

In Zweden reed het wegverkeer aanvankelijk links, maar op 3 september 1967 schakelde men over op rechts rijden. Eind mei 1968 volgde IJsland dit voorbeeld. De treinen in Zweden rijden nog steeds links. Het stuur van Zweedse auto's zat ook links, in tegenstelling tot bijvoorbeeld Engelse auto's waar het stuur rechts zit. Het was in Zweden vroeger gebruikelijk om in het midden van de weg te rijden, omdat dit het prettigst was als er sneeuw lag. Als er een tegenligger aankwam, dan week men naar links uit. Vandaar dat de koetsier (en later de chauffeur) links zat, want dan kon die het beste zien waar de rand van de weg was. Nadeel is dat je dan slechter zicht hebt op je tegenliggers. Toen de wegen beter en de snelheden hoger werden, leidde dit steeds vaker tot botsingen. Zweedse auto's hadden in die tijd ook geen buitenspiegel; die heb je niet nodig als je links rijdt met het stuur aan de linkerkant. Wie een Zweedse auto importeerde, moest er dus een buitenspiegel op laten monteren. Lees ook het artikel in "Rail en weg" nummer 21, 1967, door W.M. Binnendijk.



Links en rechts bij de Nederlandse Spoorwegen


Spoorwegmuseum Utrecht, 20 februari 2000. Loc 3737 en loc 5085 (WD 73755 "Longmoor"), twee NS-locs van Engelse komaf. De 3737 is gebouwd voor de Staatsspoorwegen (SS). Aanvankelijk stond de machinist links, maar dat is later veranderd in rechts. Loc 5085 is na de Tweede Wereldoorlog overgenomen van het Engelse War Department. Ook op deze locs stond de machinist links. Dat is door de NS niet veranderd, omdat de locs slechts kort dienst zouden doen. De machinisten hadden zodoende slecht zicht op de seinen. De stoker zal dus extra alert moeten zijn geweest.


Op een stoomlocomotief doen altijd twee personen dienst. Niet alleen omdat er meer dan genoeg werk te doen is, maar ook vanwege de veiligheid. Als de machinist onwel wordt kan de stoker ingrijpen. Maar tijdens de voetplaatritten in het Spoorwegmuseum was op loc 3737 alleen een machinist aanwezig. Als daar wat mee was gebeurd, had ik de loc tot stilstand moeten brengen. Het is dus maar goed dat ik thuis op de computer geoefend heb met Train Simulator!


Utrecht, 30 augustus 2005. Op de voetplaat van loc 5085. De apparatuur van de machinist bevindt zich aan de linkerzijde.


"Verkeerd spoor"


Wolfheze, 8 september 2006. De foto is ongeveer een kilometer voor station Wolfheze gemaakt, toen ik uit de richting Ede kwam aangelopen. Ik zag dat het inrijsein langs het linkerspoor geel werd, en dat achter mij het automatische sein richting Ede-Wageningen op rood was gesprongen. Dat betekende dat er een rijweg via het linkerspoor was ingesteld. Inderdaad kwam even later treinstel 530 voorbij, op weg van Ede-Wageningen naar Arnhem. Enkele minuten daarna kwam via het rechterspoor een goederentrein uit de richting Utrecht voorbij. Kennelijk zat er een treindienstleider van de oude stempel achter de schermen, die handig gebruik wist te maken van de mogelijkheid om links te rijden. Daardoor zaten de goederentrein en de stoptrein elkaar niet in de weg. Het is volgens het spoorwegjargon overigens niet juist om te zeggen dat de trein op deze foto over "verkeerd spoor" rijdt; de trein rijdt over het linker spoor. Men spreekt alleen over verkeerd spoor als de trein rijdt in een richting waarin geen beveiliging aanwezig is.


Utrecht, 12 oktober 2005. De fotograaf staat op de overweg in de Zonstraat, met zijn gezicht naar het Spoorwegmuseum. Tot in 2010 was dit een van de weinige baanvakken waar nog echt over "verkeerd spoor" (VS) kon worden gereden. Vanaf Lunetten tot het Spoorwegmuseum konden treinen beveiligd over het linkerspoor rijden. Van deze mogelijkheid werd gebruik gemaakt van treinen die naar het kopspoor links op de foto moesten. Voor treinen die rechtdoor moesten rijden, tot Blauwkapel, was een "lastgeving verkeerd spoor" nodig. De pijl boven het bord VS wijst naar het spoor waar het bord betrekking op heeft. Later is de beveiliging gewijzigd, zodat de treinen ook beveiligd links tot Blauwkapel kunnen rijden. (In 2013 is de situatie hier volledig gewijzigd, met het afsluiten van de Oosterspoorlijn vanuit Lunetten.)


Utrecht, 28 augustus 2004. Voorseinen kunnen alleen groen of geel licht tonen: groen als het hoofdsein groen is, en geel als het voorsein geel of rood is. Er zijn ook voorseinen die altijd geel licht geven, omdat het volgende sein alleen rood of geel kan tonen. In feite is dat dus een voor-voorsein. Dit sein stond aan het linkerspoor van de Oosterspoorweg, op ongeveer een kilometer voor Blauwkapel. In 2010 is het verdwenen toen de beveiliging werd aangepast (zie hierboven).


Lastgeving VS

Hilversum, 30 maart 2005. Kastje waarin lastgevingen voor de machinist konden worden gestopt door de treindienstleiding. Dit kastje wordt niet meer gebruikt, omdat er niemand meer is die er een papiertje in zou kunnen stoppen: de treindienst wordt op afstand geregeld. Lastgevingen "verkeerd spoor" zijn ook niet meer nodig, omdat alle sporen in beide richtingen zijn beveiligd. Het wat opdringerige woord "lastgeving" is inmiddels vervangen door "aanwijzing".

Formulieren die werden gebruikt voor het verkeerd spoor rijden tussen Baarn en Hilversum.


 

Links: Utrecht CS, 8 mei 1987. Cabine van loc 1606. Rechts: Barneveld Centrum, 10 mei 2005. Cabine van loc 1312.
Op de locs van de series 1600/1800 zit de machinist links, wat bij Franse locs gebruikelijk is, maar wat de NS niet heeft laten veranderen bij de bestelling van deze locs. Bij de locs van de series 1100 en 1300, die eveneens zijn afgeleid van Franse locs, zit de machinist wel rechts. Bij stuurstandrijtuigen zit de machinist in het midden, wat ook bij treinstellen gebruikelijk is.


Andere wetenswaardigheden


 

PH-GYS, 25 april 2003. Op weg van Lelystad naar Texel. In het vliegverkeer wordt rechts gehouden. De piloot zit links, behalve in helicopters. Ook op het water is de internationale afspraak dat schepen rechts varen. De stuurman staat rechts (stuurboord). zodat hij de van rechts komende schepen goed kan zien: deze hebben namelijk voorrang.



Voetgangers

Tweetalig bord in Wales. In het Engels staat "pedestrains look left": voetgangers kijk naar links. In het Welsh staat "cerddwyr edrychwch i'r dde": voetgangers kijk naar rechts.

Japanners lopen altijd links, en botsen als toerist daarom voortdurend tegen anderen op. Opzij stappen helpt niet, want als jij naar rechts stapt, stappen zij naar links. Meer van dit soort weetjes op www.brianlucas.ca/roadside/.

Linksdragend

De meeste mannen zijn linksdragend, vandaar dat de overslag van broeken naar rechts is. Dan is het 't makkelijkst om hem met één hand tevoorschijn te halen. Hoewel het natuurlijk ook omgekeerd kan zijn: omdat de overslag van broeken naar rechts is, gaan mannen hem links dragen.



Zie ook:




vorige       start       omhoog