Monumenten en gedenktekens

Utrecht, 10 mei 2007. Achter Hgb III staat het 'Landelijk Monument Spoorwegongevallen' ter herinnering aan iedereen die op een of andere manier op het spoor om het leven is gekomen. Een soort verzamelmonument dus. Een apart monument voor de grootste Nederlandse treinramp, Harmelen 1962, zou pas 50 jaar later totstandkomen. Tot verbazing en verdriet van veel betrokkenen wilde de NS hier nooit aan beginnen.

Het kunstwerk is in 2004 gemaakt door Anton Broos. Er staat een tekst op van de theoloog Anne van der Meiden:
herinneringen lopen samen op
met hen die op het spoor
de wissel van de dood passeerden
met onze voeten meten wij verdriet en rouw
een lieve groet van dit verstild station
tot weerziens op de volgende bestemming

Harmelen, 8 januari 2012. Monument ter nagedachtenis aan de slachtoffers van de treinramp op 8 januari 1962. Tussen de twee platen met namen door is de plek te zien waar toen twee treinen tegen elkaar botsten. Meer over dit ongeluk en het monument, ook over de foute namen die hier op staan.

Bocholtz, 2010. Monument ter gedachtenis aan een treinongeval op 20 december 1940. Glück Auf is een mijnwerkersgroet. Foto Wim Mensinga.

Rotterdam Blaak, 4 juli 2005. Het meesteroog van de kunstenaar legt in dit beeld haarscherp de diepste gevoelens bloot die een heer van stand op zijn schouders meetorst. Met vaste hand en met doorleefde emoties grijpt hij de toeschouwer bij de keel, zodat ook dit monument als lichtgevend voorbeeld dient voor de gehaaste treinreiziger. (Nico Spilt, vrij naar Marten Toonder)

Dit bommelding is op 12 juli 2002 onthuld, als aandenken aan het feit dat Marten Toonder 90 jaar daarvoor werd geboren op het Noordereiland. Op 27 juli 2005 is hij overleden.

uit "De Grote Onthaler" (1977)

Amsterdam, 20 april 2012. De Marten Toonder-tram in remise de Lekstraat. Foto Rienk Nauta.
www.toonderjaar.nl/nieuws/toonderjaartram-maakt-eerste-rit

Rotterdam, 18 maart 2009. Sculptuur "De Welvaart" van Pieter Starreveld uit 1951. En gevelversiering anno 2009.

Baarn, 20 maart 1998. Op 3 juni 1946 maakte Baarn kennis met de elektrische trein, toen de spoorlijn Amsterdam-Amersfoort onder de draad was gebracht. Tweede foto: Meppel, 23 april 2005. Herinnering aan de elektrificatie van de noorderlijnen, 18 mei 1952, aangeboden door de Meppeler Handelsvereniging en de Ver. van Werkgevers, Meppel.

Heerenveen, 23 mei 2008. Plaquette, op 17 mei 1952 aangeboden door de dankbare burgers van Heerenveen,
ter gelegenheid van de elektrificatie van de spoorlijn Zwolle-Heerenveen-Leeuwarden.

Naarden-Bussum, 1 juli 2003. "In den voorgevel van dit stationsgebouw werd boven den hoofdingang aangebracht een gebrandschilderd gedenkraam, aangeboden door de ingezetenen van Bussum en Naarden aan de Nederlandsche Spoorwegen uit dank en waardering voor de electrificatie van het baanvak Amsterdam-Utrecht-Amersfoort in het jaar 1946. Het raam werd ontworpen en uitgevoerd door Pieter A.H. Hofman te 's-Gravenhage."

Hilversum, 5 juni 2004. Plaquettes bij de ingang van de Prinses Beatrixtunnel. Zie ook Hilversum in vroeger tijden.

Gouda, 16 mei 2005. "De Goudse Pijproker". Aangeboden door de Oudheidkundige Kring "die Goude" op 13 oktober 1984, bij de opening van het nieuwe station Gouda. Het tegelplateau werd onthuld door Rob den Besten, toen nog secretaris-generaal op het ministerie van Verkeer & Waterstaat, later president-directeur van de NS.

Rotterdam Blaak, 28 oktober 2004. Bekroond met de "Betonprijs 1995".

Amsterdam Oosterspoorplein (station Muiderpoort), 21 juli 2004. Op 5 september 2002 is hier het kunstwerk 'Flowers' van Karel Appel onthuld. Karel Appel werd in 1921 geboren op de Dapperstraat 7 en is een van de belangrijkste kunstenaars van de twintigste eeuw. Het stadsdeel wil graag de herinneringen aan zijn jonge levensjaren in de Dapperbuurt levendig houden. 'Flowers' uit 1991 is gemaakt van brons en is 1,5 meter hoog en 2 meter breed. Het staat op een ronde sokkel van donkergrijs graniet. De meester zelf is tevreden over de locatie op het Oosterspoorplein. 'Flowers' is eerder geëxposeerd bij het paleis aan de Lange Voorhout in 1993, in Gailole (Italië) en Villa Medici in Rome. Vanaf 1999 tot februari 2002 heeft het kunstwerk gestaan in de openbare ruimte bij de Universiteit van Florence. (bron: www.oost-watergraafsmeer.nl)

Spoorwegmuseum, augustus 1970. Gedenkplaat die herinnert aan het bezoek dat LNER-loc 6000 Tommy van 1947 tot 1952 aan Nederland bracht. Tommy was in de oorlog de bijnaam van Engelse soldaten.

(De Engelse bijnaam voor Duitsers was Jerry. De door de Duitsers uitgevonden benzineblikken werden daarom jerry can genoemd.)

"Ofschoon in de dag- en vakbladen reeds uitvoerige mededeelingen verschenen zijn over het door den Personeelraad namens de vijf erkende organisaties aan de Directie aan te bieden huldeblijk bij gelegenheid van het 100-jarig bestaan van de Ned. Spoorwegen, achten wij het toch passen ook in dit eeuwfeest-nummer daaraan eenige woorden te wijden.

Het spreekt vanzelf, dat de Raad over een en ander voorafgaand overleg gepleegd heeft met de hoofdbesturen, wier vertegenwoordiger hij is. De noodige overeenstemming was spoedig bereikt. De hoofdbesturen stelden uit hun resp. bondskas tezamen een bedrag van maximum ƒ 10.000,- ter beschikking van den Raad.

Na beraad met de Directie, die het plan met veel sympathie begroette, werd besloten dat een marmeren beeldengroep, te plaatsen in de hal van het Centraal-Station te Utrecht, zou worden aangeboden.

De besprekingen met den heer Ir. van Ravesteijn, architect-ingenieur N.S., den bouwmeester van het nieuwe Utrecht C.S., leidden er toe, dat aan een drietal kunstenaars verzocht werd een ontwerp in te zenden, welke ontwerpen beoordeeld zijn door een jury van drie personen, onder wie ook Ir. van Ravesteijn. De keuze van de jury viel op het ontwerp van den heer Ch. Eyck, met welke keuze zich de Personeelraad unaniem vereenigde.

Waar het inmiddels Augustus 1939 was geworden, vóórdat de opdracht tot vervaardiging van het plastiek aan den heer Eyck verstrekt kon worden, behoeft het geen betoog, dat de kunstenaar met het eigenlijke werk op 20 September niet gereed kon zijn, daarvoor moest hem ongeveer een jaar tijds gegeven worden, zoodat plaatsing van het marmeren beeld niet eerder zal kunnen geschieden - als alles meeloopt - dan Juli 1940.

Toch zal de aanbieding plaats hebben op den dag van het eeuwfeest n.l. op 20 September. Voor deze gelegenheid zal de beeldhouwer een op ongeveer ware grootte vervaardigd gipsmodel in de hal van Utrecht C.S. plaatsen. De aanbieding aan de Directie geschiedt door den wnd.-voorzitter van den Personeelraad den heer H.J. van Braambeek, in tegenwoordigheid van de Hoofdbesturen en een aantal genoodigden.

Dit wit-marmeren monument, dat een fraaie versiering voor de imposante hal van station Utrecht C.S. belooft te worden, zal tot in lengte van dagen een mooi getuigenis zijn van de goede verstandhouding tusschen Directie en erkende organisaties, van de verbondenheid van leiding en personeel. Moge het een blijvende aansporing zijn voor beide partijen om op den ingeslagen weg voort te gaan."

Bron: Feestnummer van Het Rechte Spoor van 20 september 1939, een uitgave van de R.K. Bond van Spoor- en Tramwegpersoneel St. Raphaël.

Utrecht, 6 juli 2004. In de stationshal staat een beeld dat in 1939 door het personeel van de NS is aangeboden aan de directie. Dit ter gelegenheid van het 100-jarig bestaan van de spoorwegen in Nederland. De vier "erkende organisaties" betaalden 10.000 gulden voor dit kunstwerk, wat in die tijd een enorm bedrag was. Vijftig jaar later waren de vakbonden een stuk goedkoper uit: zij boden hetzelfde beeld voor de tweede keer aan, nu voorzien van een plaat met de tekst "Dwarsliggen en samenwerken schept een band".

Zie ook NS-jubileum 1939.

Utrecht, 3 juni 2005. Ontworpen door Gerrit Jan van der Veen, in kalksteen (euville marbrier) gekapt door G.W. Harmsen. De naam van deze neoklassicistische beeldengroep luidt "De Eendracht van het land". De man beschermt de twee vrouwen. De linker vrouw behoedt het zwaard, de rechter vrouw staat naar de andere kant gekeerd. De groep vormt zo een kring van eendracht. De beeldengroep staat boven een van de toegangen tot het Leidseveer-viaduct (S. van Ravesteyn, 1940).

Spoorwegmuseum, 10 augustus 2006. Twee van de beelden van Joop Hekman die in de jaren vijftig in Eindhoven waren geplaatst boven de drie onderdoorgangen bij het station. Ze waren na tientallen jaren zure regen zodanig versleten dat men ze te gevaarlijk vond worden op die plek. In 1998 zijn de beelden naar het Spoorwegmuseum verhuisd. In Eindhoven staan nu polyester replica's. Website www.joophekman.nl (reageert niet op vriendelijke mailtjes).

Amsterdam Amstel, 18 september 2006. Een gevleugeld wiel en een mevrouw zonder bh: typische spoorwegsymboliek. Ook de duiven weten dit beeld wel te waarderen.

Amsterdam Amstel, 18 september 2006. Kunst in de stationshal. Let op de fraaie wandschilderingen van Peter Alma. Op het beeld van Theo van Reijn staat de tekst "100 jaar". De vrouw lijkt te berusten in haar lot: eeuwig wachten op de trein die nooit komt... Zie ook Amsterdam Amstel en Muiderpoort, 1939.

Nürnberg, 17 augustus 2005. In Brussel heeft Manneke Pis de leiding in handen, maar zijn collega in Nürnberg maakt een uitgebluste indruk. Wat wil je ook, met zo'n stel stralende vrouwen in de buurt...

Eindhoven, 10 april 2002. Monument aan de Bezuidenhoutseweg, hoek Achtseweg Zuid, vlak bij halte Eindhoven Beukenlaan.

Deze gedenkzuil is ontworpen door Jan van Eyl. Het in lelijk Nederlands gestelde opschrift luidt: Als aanvang der hoogspoorwerken Eindhoven heeft Mr. H.A.M.T. Kolfschoten burgemeester op 3 december 1947 hier de eerste spade gestoken AD XXVIII XI MCMLIII (Anno Domini 28-11-53). Onder deze tekst staat het wapen van Eindhoven. Bovenaan zijn in een brede reliëfrand kinderfiguren te onderscheiden. De gemeente Eindhoven is eigenaar van het gedrocht.

De gedenkzuil is tijdelijk verwijderd geweest in verband met de spoorverdubbeling van het traject Boxtel-Eindhoven. Het is teruggeplaatst op 14 maart 2002, een maand voordat ik hier door een toevallige omstandigheid verzeild raakte.

Nijmegen, Valkhof, 20 juli 2004. "Eendracht maakt macht. Ter herinnering aan den bouw van den spoorweg Nijmegen-Cleve door Nijmeeg's burgerij. Geopend 8 augustus 1865."

In 1865 waren de burgers van Nijmegen nog blij met hun spoorverbinding met Cleve (tegenwoordig Kleve). Maar in 1991 waren er zo weinig reizigers over, dat de treindienst werd gestaakt. Tegenwoordig kun je er wel met fietslorries overheen: het grootste deel van het traject ligt er nog. Er zijn ook plannen om de lijn weer geschikt te maken voor treinen (lightrail).

In 1879 werd Nijmegen ook verbonden met het Nederlandse spoornet. De lijn naar Kleve werd toen een belangrijke schakel in de verbinding Amsterdam-Duitsland via Amersfoort en Kesteren. Na de vernieling van de spoorbrug bij Rhenen, die niet werd hersteld, verplaatste het internationale verkeer zich naar Arnhem-Emmerich. Tot 1988 reden er nog wel enkele D-treinen over de lijn naar Kleve.

foto Hans Koppelman

"Aan Charles Stulemeijer - industrieel - bij zijn 80ste verjaardag 20.9.1960"
Charles Stulemeijer (1880-1968) was een bekende Bredase industrieel. In 1898 begon hij met zijn broers een handel in stenen en bouwmateriaal, die al spoedig uitgroeide tot een bouwbedrijf, gespecialiseerd in het gebruik van gewapend beton. In 1919 richtte Charles Stulemeijer de Hollandsche Kunstzijde Industrie (HKI) op, later overgenomen door de ENKA. Hij bezat ook belangen in andere bedrijven, waaronder de Machinefabriek Breda (voorheen Backer en Rueb), bekend van de vierkante tramlocs: de zogeheten Backertjes. Charles Stulemeijer was als katholieke ondernemer bepaald niet conservatief te noemen. Zo kende de HKI al een ondernemingsraad lang voordat zo'n orgaan bij wet verplicht was. Hij stond dan ook bekend als de 'rode' Stulemeijer. Hij gaf de stoot tot de oprichting van de R.K. Openbare Leeszaal en Bibliotheek, en was betrokken bij de stichting van het Lieve Vrouwe Lyceum te Breda en van de R.K. Handelshoogeschool te Tilburg (nu KUB).
Deze plaquette werd op 24 augustus 1962 onthuld door burgemeester Geuljans. De brug heet sindsdien de Charles Stulemeijerbrug. Over de brug ligt de Backer en Ruebweg. Foto's hier gemaakt op 1 maart 2009.

Köln Deutz, 1 maart 2004. Het stationsplein is genoemd naar Nikolaus August Otto (1831-1891), de uitvinder van de viertaktmotor en mede-oprichter van de Klöckner-Humboldt-Deutz AG (KHD). Voor het station staat een monument in de vorm van een Otto-motor.

Axel, 30 september 2008. Monument c.q. kunstwerk, bestaande uit een metalen ei en een platte steen op wielen. Het staat in de Stationsstraat. Axel had tot 1951 een station aan de Belgisch-Nederlandse spoorlijn 54 Mechelen-Terneuzen. Alleen het Belgische deel, tot Sint-Niklaas, is nog in gebruik. Foto Luc Michiels.

Hauzenberg, september 2009. Loc 55 5791 maar niet heus. Dit is een fantasieloc, opgesteld bij een vroegere steengroeve, tegenwoordig Granitzentrum Bayerischer Wald. Op de zijkant van de loc staat "Hauzenberger Bockerl", de bijnaam van het treintje van Hauzenberg naar Passau. Foto gemaakt door mijn moeder.

Groenekan, 27 maart 2007. Vandaag moest ik voor het maken van een fotoreportage naar Fort Voordorp. Even een zelfportret naast een 19e-eeuws stukje techniek.

Amsterdam, 21 april 2008. 1939 was het jaar waarin de grote spoorwegwerken in Amsterdam gereed kwamen. Deze plaat hangt in een tunnel bij het Muiderpoortstation, om precies te zijn hier in de 1e Van Swindenstraat. De buurtbewoners waren erg blij dat ze niet meer voor de spoorbomen hoefden te wachten. In de jaren dertig is de spoorlijn verhoogd en zijn de stations Amsterdam Amstel en Muiderpoort gebouwd.

Delft, 9 december 2005. Hier waren ze blij dat in 1965 het verhoogde spoor in gebruik werd genomen.
Het tegelplateau is onthuld door burgemeester De Loor.

Heerenveen, 23 mei 2008. Brunel Award "for outstanding visual design in public railway transport", een in 1985 uitgereikte prijs. U en ik hebben daar geen verstand van, maar station Heerenveen schijnt een architectonisch hoogstandje te zijn. Wat Isambard Brunel (de geniale ingenieur van de Great Western Railway, bouwer van grote schepen, bruggen en tunnels) er zelf van zou vinden kunnen we hem niet meer vragen.

Driebergen-Zeist, 8 september 2006. "1844-1962. Aangeboden door de Algemeene Bond van Forensen". Waar vind je die nog, tevreden forensen? Wat er met die bond is gebeurd weet ik (nog) niet. Op deze gevelsteen is het oude station van Driebergen afgebeeld, dat in 1962 is vervangen door een nieuw stationsgebouw. Het bijzondere seinhuis bij dit station is in 1971 gesneuveld.

Een spoor van verbeelding. 150 jaar monumentale kunst en decoratie aan Nederlandse stationsgebouwen. Door Wilfred van Leeuwen en H. Romers. De Walburg Pers 1988. ISBN 9060116178.

vorige       start       omhoog